Căng thẳng Houthi–Saudi leo thang quanh Biển Đỏ

Cuộc đối đầu Houthi–Saudi đã vượt khỏi những vụ việc hàng hải riêng lẻ, mở rộng thành chiến dịch liên quan đến bờ biển phía tây Yemen, tàu thuyền gắn với Saudi Arabia và các cơ sở năng lượng của nước này. Điểm cần thận trọng nhất là phải tách bạch giữa tuyên bố của các bên và những gì đã được xác nhận độc lập: Houthi mô tả vụ tấn công mới nhất là một đòn đánh lớn, nhưng mức độ thiệt hại hiện vẫn chưa được kiểm chứng.

Vụ tấn công tàu mới nhất diễn ra thế nào?

Ngày 17/8, phát ngôn viên quân sự Houthi Yahya Saree cho biết lực lượng này đã sử dụng tên lửa đạn đạo nhằm vào một tàu đổ bộ quân sự Saudi và 4 tàu tuần tra hộ tống ngoài khơi Mocha, gần eo biển Bab el-Mandeb. Houthi tuyên bố tàu đổ bộ bốc cháy, một số tàu hộ tống bị chìm và những tàu khác cũng bị cháy.

Giới chức Saudi Arabia chưa lập tức xác nhận vụ tấn công hoặc thiệt hại được Houthi nêu ra. Một số nguồn được truyền thông khu vực dẫn lại nói con tàu có thể đã ngừng hoạt động hơn một năm để bảo dưỡng và có thể không chở người hay hàng hóa vào thời điểm bị đánh trúng. Tuy nhiên, thông tin này cũng chưa được xác nhận.

Sự không chắc chắn này rất quan trọng. Nếu con tàu đang hoạt động và sau đó được xác nhận có thương vong hoặc hư hại nghiêm trọng, đây sẽ là thách thức trực tiếp đáng kể hơn đối với hoạt động quân sự của Saudi gần một điểm nghẽn hàng hải chiến lược. Ngược lại, nếu tàu không hoạt động hoặc không có người, vụ việc vẫn cho thấy Houthi sẵn sàng nhắm vào các hoạt động quân sự liên quan Saudi và sử dụng chúng để gây sức ép, phát tín hiệu răn đe.

Leo thang bắt đầu từ đâu?

Tuyên bố mới nhất nối tiếp thông báo ngày 20/7, khi Houthi tuyên bố áp đặt “lệnh cấm vận hàng hải” đối với Saudi Arabia. Nhóm này nói đây là hành động đáp trả điều họ mô tả là các hạn chế của Saudi đối với cảng và sân bay tại những khu vực Yemen do Houthi kiểm soát. Các quan chức Houthi gọi chính sách này là “phong tỏa đáp trả phong tỏa”.

Sau đó, Houthi tuyên bố phóng tên lửa vào các tàu chở dầu liên quan Saudi, trong đó có tàu NCC GHAZAL, nói rằng con tàu phải quay đầu vì vi phạm lệnh cấm hàng hải. Báo cáo của Security Council Report cũng ghi nhận các tuyên bố của Houthi về việc tấn công hai tàu chở dầu liên quan Saudi là Encelia và Layla trong tháng 7.

Chiến dịch này không chỉ nhằm vào tàu thuyền. Ngày 9/8, Houthi nói đã dùng máy bay không người lái tấn công nhà máy lọc dầu Jazan của Aramco. Giới chức Saudi xác nhận một đám cháy bùng phát tại cơ sở và đã được dập tắt, không có người bị thương; tuy nhiên, họ không công khai kết luận nguyên nhân hoặc mức độ thiệt hại đầy đủ.

Cảng Mocha trở thành điểm nóng then chốt

Các cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái cũng đánh vào Mocha, một cảng do chính quyền Yemen được quốc tế công nhận kiểm soát, nằm gần Bab el-Mandeb. Giám đốc cảng cho biết hơn 25 tên lửa đã đánh trúng cơ sở trong nhiều ngày, buộc hoạt động thương mại và hàng hải phải dừng lại. Ông thống kê 7 người thiệt mạng và thiệt hại khoảng 16 triệu USD.

Quân đội Yemen đưa ra con số riêng: 7 người thiệt mạng và 30 người bị thương trong cuộc tấn công nhằm vào Mocha cùng các cơ sở lân cận. Những báo cáo khác mô tả các đợt tấn công liên tiếp vào cảng và các khu vực do chính quyền kiểm soát, cho thấy đây không chỉ là đối đầu hàng hải giữa Saudi và Houthi mà còn là một phần của xung đột nội bộ Yemen đang nóng lên.

Tàu thương mại cũng đã hứng chịu các cuộc tấn công gây chết người. Chính quyền Yemen được quốc tế công nhận nói một vụ tập kích của Houthi nhằm vào tàu Tihamah do Ai Cập sở hữu, ở phía nam Mocha, khiến 6 người thiệt mạng và 10 người bị thương. Những thông tin ban đầu từng nêu 4 thành viên thủy thủ đoàn tử vong, cho thấy số liệu thương vong vẫn có sự chênh lệch giữa các nguồn.

Saudi Arabia và Iran đã tham gia ở mức nào?

Các quan chức Saudi cảnh báo Houthi có thể phối hợp với các lực lượng dân quân Iraq để tiến hành các cuộc tấn công từ phía nam và phía bắc, với sự giám sát được cho là của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Reuters mô tả đây là đánh giá của một quan chức cấp cao Saudi, dựa trên thông tin tình báo từ Saudi Arabia, Mỹ và một số nước trong khu vực. Tuy nhiên, điều đó không phải là bằng chứng độc lập cho thấy Iran đã chỉ đạo các cuộc tấn công cụ thể này hoặc cung cấp chính xác vũ khí, dữ liệu mục tiêu hay chỉ huy liên quan.

Một số bài viết đưa ra cáo buộc chi tiết hơn về việc chỉ huy IRGC, hỗ trợ tình báo và phối hợp với các nhóm dân quân Iraq. Trong phạm vi tư liệu hiện có, những nội dung đó vẫn là cáo buộc và không nên được xem như sự thật đã được xác lập. Diễn biến rõ ràng nhất là Saudi Arabia đang chuẩn bị cho một thách thức an ninh rộng hơn, trong khi Houthi tiếp tục tuyên bố tấn công các mục tiêu liên quan Saudi.

Riyadh cũng tăng cường các quan hệ an ninh. Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan được cho là đã ký một hiệp ước quốc phòng trong tháng 8. Saudi đồng thời thúc đẩy một sáng kiến phòng thủ hàng hải đa quốc gia cho Biển Đỏ và Vịnh Aden. Mười bốn quốc gia đã ký tuyên bố thành lập vào cuối tháng 7, dù vai trò tác chiến cụ thể của liên minh và cam kết thực tế của từng thành viên vẫn chưa rõ.

Saudi Arabia cũng tìm kiếm sự ủng hộ quốc tế để bảo vệ hoạt động vận tải qua Biển Đỏ. Các cuộc tham vấn được cho là có sự tham gia của các chính phủ trong khu vực, nhưng thành phần và cấu trúc cuối cùng của liên minh vẫn đang được thảo luận.

Yemen đứng trước nguy cơ gì?

Các cuộc tấn công mới đang gây sức ép nghiêm trọng lên trạng thái giảm căng thẳng mong manh tại Yemen sau năm 2022. Một đánh giá của BBC cho rằng sự kiềm chế thời kỳ lệnh ngừng bắn dường như đã suy yếu, khi tàu Saudi bị tấn công và nguy cơ xung đột rộng hơn gia tăng. Institute for the Study of War nhận định giao tranh giữa Houthi và lực lượng chính phủ Yemen được quốc tế công nhận vẫn ở mức thấp từ năm 2023, nhưng cảnh báo đợt leo thang hiện nay diễn ra sau các báo cáo về khả năng Saudi tiến hành hoạt động hải quân và trên bộ.

Nếu vụ tấn công tàu chiến Saudi được xác nhận, gây thương vong lớn cho quân nhân hoặc làm hư hại nghiêm trọng cơ sở dầu khí, Riyadh có thể đáp trả bằng các cuộc không kích mạnh hơn hoặc hỗ trợ một chiến dịch trên bộ quy mô lớn hơn tại Yemen. Động lực này cũng có thể kéo các nhóm Iraq liên kết với Iran vào cuộc, biến một đối đầu cục bộ thành khủng hoảng khu vực.

Ở chiều ngược lại, một liên minh hàng hải lớn hơn có thể giúp răn đe các vụ tấn công, nhưng cũng tạo thêm cơ hội cho tính toán sai lầm giữa tàu chiến, tàu tuần tra và tàu thương mại.

Vì sao Bab el-Mandeb ảnh hưởng đến thương mại toàn cầu?

Bab el-Mandeb nối Biển Đỏ với Vịnh Aden, nằm trên tuyến hàng hải kết nối châu Âu và châu Á qua Kênh đào Suez. Các dữ liệu hiện có chưa cho thấy eo biển này đã bị đóng hoàn toàn. Tuy vậy, các vụ tấn công, cảnh báo đối với tàu, việc cảng phải ngừng hoạt động và khả năng xuất hiện hoạt động hộ tống hoặc chặn tàu vẫn có thể làm tăng phí bảo hiểm, chi phí an ninh, thời gian hành trình và thúc đẩy tàu chuyển hướng qua Mũi Hảo Vọng.

Vì vậy, việc Mocha phải dừng hoạt động có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi Yemen. Một cảng bị hư hại hoặc đóng cửa sẽ tác động trực tiếp đến thương mại địa phương; còn các cuộc tấn công lặp lại gần eo biển có thể làm thay đổi quyết định của các hãng vận tải trên toàn tuyến châu Âu–châu Á, ngay cả khi chưa có lệnh phong tỏa chính thức đối với mọi tàu thuyền.

Những dấu hiệu cần theo dõi

Các chỉ dấu quan trọng nhất trong thời gian tới là: Saudi Arabia có xác nhận vụ tấn công con tàu ngày 17/8 hay không; có bằng chứng độc lập nào về tình trạng thực tế của con tàu xuất hiện hay không; và liên minh hàng hải mới có bắt đầu các hoạt động hộ tống hoặc ngăn chặn tàu một cách công khai hay không.

Những diễn biến đó sẽ giúp phân biệt một chiến dịch chủ yếu nhằm gây sức ép và phát tín hiệu với một nỗ lực quân sự lâu dài có khả năng châm ngòi cho cuộc chiến rộng hơn ở Biển Đỏ. Hiện tại, có thể rút ra kết luận tương đối rõ: đối đầu Houthi–Saudi đang leo thang, nhưng một số tuyên bố có hậu quả nghiêm trọng nhất vẫn chưa được xác minh.