Từ sập băng đá đến dòng lũ hủy diệt: thảm họa Tây Tạng–Nepal ngày 26/8

Lũ quét ngày 26/8/2026 ở khu vực biên giới Tây Tạng–Nepal là một thảm họa núi cao mang tính dây chuyền, chứ không đơn thuần là nước sông dâng nhanh. Một khối băng, đá và trầm tích sụp đổ ở vùng Himalaya cao đã tạo ra dòng chảy đặc quánh bùn đá, đi từ lưu vực Lhende Khola xuống hệ thống sông Bhote Koshi rồi theo hành lang Trishuli. Dòng lũ đã cuốn phăng khu dân cư và hạ tầng ở cả hai phía biên giới, trong đó có cửa khẩu Gyirong (Cát Long), một đầu mối giao thương quan trọng giữa Trung Quốc và Nepal. 3349

Điều gì đã khởi phát dòng lũ?

Các bằng chứng ban đầu cho thấy phần thấp của một sông băng, cùng đá và trầm tích, đã tách rời rồi đổ xuống đáy thung lũng tại thượng nguồn Lhende Khola. Các chuyên gia dựa vào ảnh vệ tinh để xác định vụ sụp đổ; Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) sau đó cho biết tín hiệu từng bị nghi là động đất thực chất là năng lượng địa chấn do khối băng đá sụp đổ và dòng mảnh vụn tiếp theo tạo ra. 49

Khối vật chất này nhanh chóng biến thành dòng lũ năng lượng cao, mang theo nước, bùn, băng, đá và nhiều mảnh vụn khác. Chính đặc điểm đó khiến sức phá hủy đặc biệt lớn: thay vì nước sông lên dần, các khu dân cư và công trình phải hứng chịu một khối vật chất tập trung, di chuyển rất nhanh, có thể xói sâu lòng thung lũng và đè bẹp cầu đường, nhà cửa cùng các cơ sở điện.

Một giả thuyết hàng đầu là khối mảnh vụn từng chặn dòng sông tạm thời, khiến nước bị dồn lại rồi giải phóng đột ngột. Tuy nhiên, trình tự chính xác và vai trò tương đối của sự sụp băng, đá rơi, trầm tích và lượng nước bị dồn vẫn chưa được xác định dứt khoát trong các báo cáo hiện có. 4957

Khu vực nào bị tàn phá?

Dòng mảnh vụn đi từ thung lũng Lhende Khola ở vùng cao vào hệ thống Bhote Koshi, rồi tiếp tục xuống hành lang Trishuli ở Nepal. Nhà cửa, đường sá, cầu cống và các dự án thủy điện bị cuốn trôi; cửa khẩu Gyirong, tuyến kết nối thương mại quan trọng giữa Trung Quốc và Nepal, cũng bị tàn phá nặng. 3537

Mức độ hủy diệt tại Gyirong cho thấy tai biến này vượt qua biên giới quốc gia. Đến ngày 6/9, các đội tìm kiếm tại cửa khẩu vẫn truy tìm hàng trăm người mất tích. Reuters mô tả nơi đây bị một làn sóng nước, bùn và mảnh vụn ập đến gần như không báo trước. 33

Vì sao số người chết và mất tích liên tục thay đổi?

Con số thương vong tăng mạnh khi lực lượng cứu hộ tiếp cận các địa điểm hẻo lánh và nhà chức trách cập nhật đánh giá. Các báo cáo ban đầu ngày 26/8 ghi nhận ít nhất 157 người chết ở Nepal và hàng trăm người mất tích. 35 Hai ngày sau, Reuters đưa tin ít nhất 579 người chết ở Nepal, 7 người chết ở Tây Tạng và gần 2.500 người mất tích. 34

Đến ngày 6/9, Reuters cho biết thảm họa đã khiến hơn 1.300 người thiệt mạng ở hai bên biên giới và hơn 5.000 người mất tích. 33 Đây cần được hiểu là số liệu tình hình tại thời điểm báo cáo, chưa phải tổng kết cuối cùng: việc lập danh sách người mất tích, tìm kiếm thi thể và nhận dạng nạn nhân vẫn đang tiếp diễn.

Thủy điện, đường sá và các thung lũng hẹp cùng chịu cú đánh

Lũ đã làm hư hại hoặc gián đoạn hoạt động của các cơ sở thủy điện, đồng thời phá hủy khu dân cư, đường và cầu. Báo cáo ban đầu nói ít nhất 12 dự án thủy điện bị hư hại. 53 Một nguồn khác ước tính khoảng 430 MW công suất phát điện, truyền tải và phân phối bị ảnh hưởng, nhưng chỉ đề cập 6 cơ sở. 58

Sự chênh lệch này rất đáng lưu ý: các báo cáo hiện có đều cho thấy hệ thống điện bị gián đoạn nghiêm trọng, nhưng chưa cho phép gộp số “12 dự án” và mốc “430 MW” thành một thống kê duy nhất đã được xác nhận.

Thảm họa cũng phơi bày mức độ phơi nhiễm đặc thù của các thung lũng Himalaya hẹp. Nhà máy thủy điện kiểu dòng chảy, lán công trường, đường tiếp cận, cầu và đường dây truyền tải thường tập trung dọc cùng một hành lang bị bó hẹp. Vì thế, chỉ một vụ sập sườn dốc cũng có thể đồng thời biến thành khủng hoảng nhân đạo, giao thông và năng lượng.

Khoa học khí hậu nói được gì — và chưa thể nói gì?

Các nhà nghiên cứu Trung Quốc và một số chuyên gia khác liên hệ thảm họa với xu hướng rộng hơn gồm băng hà rút lui do nhiệt độ tăng, điều kiện núi cao thay đổi và hồ băng mở rộng. Đây là cảnh báo về rủi ro gia tăng, không phải một nghiên cứu quy kết hoàn chỉnh chứng minh biến đổi khí hậu đơn độc gây ra vụ sụp đổ cụ thể này.

Bằng chứng về những thay đổi trong khu vực là đáng kể. Các nhà khoa học Trung Quốc cho biết diện tích băng hà trên cao nguyên Thanh Hải–Tây Tạng đã giảm từ khoảng 51.000 km² trong một đợt kiểm kê trước đây xuống khoảng 39.000 km² trong đợt gần nhất, tương đương mức giảm khoảng 24% trong sáu thập kỷ. 2021 Một đánh giá khoa học bình duyệt cũng ghi nhận tình trạng băng hà rút lui trên diện rộng, dù không đồng đều, khắp cao nguyên Tây Tạng giai đoạn 1988–2022. 27

Rủi ro liên quan đến hồ băng cũng tăng lên. Các nhà nghiên cứu dẫn số liệu hơn 14.000 hồ băng trên cao nguyên, trong đó nhiều hồ đang mở rộng; một tổng quan học thuật khác cho thấy số hồ tăng từ 14.487 vào năm 1990 lên 16.385 vào năm 2020. 1926

Điều đó không có nghĩa mọi trận lũ hay sạt lở đều có cùng một tác nhân. Nhưng nó cho thấy quy hoạch cần coi tuyết lở băng–đá, sườn dốc mất ổn định, đập chắn sông tạm thời, vỡ hồ băng và mưa cực đoan là các hiểm họa có thể tương tác với nhau, với xác suất và hậu quả thay đổi theo thời gian.

Vì sao thảm họa làm dấy lên lo ngại về hạ tầng lớn?

Sự việc khiến việc đánh giá rủi ro đối với đập, đường cao tốc, nhà máy thủy điện và cơ sở biên giới trong địa hình Himalaya được chú ý hơn. Bài học không phải là trận lũ này tự nó chứng minh một dự án tương lai nào đó không an toàn. Thay vào đó, nó cho thấy đánh giá rủi ro phải tính đến các chuỗi tác động và những hiểm họa không còn ổn định theo các giả định cũ: sườn núi sụp có thể chặn sông; đập chắn tạm có thể vỡ; và dòng lũ phía hạ lưu có thể đánh trúng nhiều hệ thống hạ tầng chỉ trong vài phút.

Nguyên tắc này đặc biệt đáng cân nhắc với các đề xuất phát triển thủy điện quy mô rất lớn trong vùng Himalaya thuộc Tây Tạng rộng hơn. Bằng chứng từ trận lũ ủng hộ việc lập kịch bản và giám sát chặt chẽ hơn, nhưng bản thân nó không đưa ra phán quyết an toàn cho một dự án riêng biệt.

Khoảng trống trong hệ thống cảnh báo

Trước thảm họa, Nepal và Trung Quốc đã thảo luận về hợp tác đối phó rủi ro lũ lụt, thời tiết và băng hà. Reuters cho biết quan chức hai nước gặp nhau ở Kathmandu ngày 27/5 để bàn về việc tăng cường theo dõi và ứng phó. 5

Sau lũ, Nepal đề nghị Trung Quốc cung cấp thông tin chi tiết hơn và nhanh hơn, gồm dữ liệu thủy văn, khí tượng theo thời gian thực. Các báo cáo cũng nêu rằng Nepal chưa có cơ chế chính thức để triển khai chia sẻ dữ liệu thời gian thực xuyên biên giới đối với lũ, sạt lở và nguy cơ vỡ hồ băng. 811

Các chuyên gia và tổ chức xã hội dân sự kêu gọi một hệ thống thường trực cho Himalaya, gồm:

• theo dõi liên tục, tại chỗ đối với băng hà, hồ băng, sườn dốc, lượng mưa và sông suối;
• chia sẻ dữ liệu thủy văn và khí tượng theo thời gian thực;
• xây dựng kiểm kê và đánh giá rủi ro chung cho các hồ băng nguy hiểm cùng các sườn dốc mất ổn định;
• hệ thống cảnh báo tương thích, có thể đến nhanh với cộng đồng dễ tổn thương; và
• hợp tác khoa học, nhân đạo vẫn vận hành được ngay cả khi có căng thẳng chính trị. 116

Bài học trọng tâm

Thảm họa ngày 26/8 không chỉ là một trận lũ. Đó là chuỗi tai biến liên quan đến băng tuyết, sạt lở và dòng mảnh vụn, bị khuếch đại bởi hạ tầng dễ tổn thương trong thung lũng hẹp và các liên kết cảnh báo xuyên biên giới chưa hoàn chỉnh. Trước mắt, ưu tiên là cứu hộ, khắc phục hậu quả và thống kê đáng tin cậy số người chết, mất tích. Về lâu dài, nhiệm vụ là xây dựng hệ thống giám sát và cảnh báo có thể phát hiện sớm vụ sụp băng, đá, hồ hay sườn dốc tiếp theo, để người dân ở hạ lưu có đủ thời gian hành động. 33495