Chuyện gì đã xảy ra?
Thảm họa Himalaya bắt đầu ngày 26/8 khi một khối lớn gồm băng, đá và bùn sụp đổ gần biên giới Nepal–Tây Tạng. Vật liệu này dường như rơi xuống hoặc chắn ngang một con sông miền núi, làm nước bị dồn ép và tạo thành dòng lũ cuồn cuộn mang theo bùn đá. Dòng lũ quét qua các thung lũng ở Nepal, đồng thời tàn phá huyện Gyirong cùng các công trình biên giới ở phía Tây Tạng. Ảnh vệ tinh và những đánh giá ban đầu của chuyên gia ủng hộ kịch bản sập sông băng, song nguyên nhân kích hoạt chính xác vẫn đang được điều tra.
6
10
22
Đây không phải một trận lũ mùa mưa thông thường. Một khối vật chất khổng lồ đổ vào hệ thống sông hẹp ở Himalaya đã đẩy nước, bùn đất và đá vụn lao xuống hạ lưu với tốc độ rất nhanh, khiến các cộng đồng gần đó hầu như không có thời gian ứng phó.
Số người thiệt mạng và mất tích
Con số thương vong tăng nhanh khi đường sá bị phá hủy, liên lạc gián đoạn và các đội tìm kiếm tiếp cận được nhiều khu vực hơn. Một bản tin Reuters ngày 28/8 dẫn số liệu cho biết ít nhất 579 người thiệt mạng ở Nepal và bảy người ở Tây Tạng. Cơ quan quản lý thiên tai Nepal khi đó báo cáo 1.924 người mất tích, trong khi truyền thông nhà nước Trung Quốc đưa tin 558 người mất tích tại huyện Gyirong.
9
42
Đến ngày 29/8, một báo cáo khác đưa ra các con số cao hơn: ít nhất 669 người chết ở Nepal, bảy người ở Tây Tạng; khoảng 2.426 người mất tích tại Nepal và 554 người mất tích ở Gyirong.
5
Sự chênh lệch này phản ánh tình trạng số liệu liên tục được cập nhật, không phải một con số cuối cùng đã được xác nhận. Vì vậy, các thống kê ban đầu nên được hiểu là “ảnh chụp” tại từng thời điểm. Một số người nằm trong danh sách mất tích có thể được tìm thấy sau đó, còn số người tử vong chỉ có thể xác nhận đầy đủ khi các tuyến đường, đường hầm và khu dân cư bị vùi lấp được tiếp cận.
Người nước ngoài mất tích ở Gyirong
Thảm họa ảnh hưởng đến du khách, người hành hương, công nhân địa phương và cư dân ở cả hai bên biên giới. Đài truyền hình nhà nước Trung Quốc CCTV ban đầu cho biết 260 trong số 558 người mất tích ở Gyirong là công dân nước ngoài.
3
15
Các bản tin sau đó cho biết nhà chức trách Trung Quốc xác định 261 người nước ngoài đến từ 23 quốc gia đang mất tích. Trong số này có 104 công dân Nepal, 49 người Ấn Độ, 33 người Latvia, 18 người Mỹ và 15 người Anh. Do số liệu thay đổi trong quá trình cứu hộ, đây nên được xem là số liệu được báo cáo tại một thời điểm cụ thể, chưa phải danh sách cuối cùng.
43
Nepal cũng thông báo du khách đến từ hơn 30 quốc gia bị mất liên lạc. Những quốc tịch được công bố gồm Ấn Độ, Mỹ, Malaysia, Ukraine, Australia, Anh và Canada. Nhiều người Ấn Độ đang trên đường hành hương đến núi Kailash ở Tây Tạng, một địa điểm linh thiêng đối với tín đồ Hindu.
8
14
40
Việc có nhiều công dân nước ngoài trong khu vực khiến công tác nhận dạng và hỗ trợ lãnh sự phức tạp hơn. Các chính phủ phải đối chiếu thông tin trình báo mất tích với hồ sơ du lịch, danh sách nhân công, dữ liệu qua cửa khẩu và thông tin do gia đình cung cấp.
Sông băng đã biến thành lũ quét chết chóc như thế nào?
Đánh giá sơ bộ cho thấy phần thấp của một sông băng hoặc một khối băng đá đã vỡ khỏi sườn núi ở độ cao lớn rồi lao xuống thung lũng. Cú va chạm dường như đã chặn dòng sông trong chốc lát hoặc đẩy nước ra khỏi lòng dẫn một cách dữ dội, tạo thành dòng lũ chứa đầy bùn đá đổ xuống hạ lưu.
6
10
28
Dòng chảy cuốn theo băng, bùn và đá vỡ qua các hành lang sông, phá hủy khu dân cư và cơ sở hạ tầng. Các báo cáo xác định hệ thống sông Lhende cùng những thung lũng biên giới lân cận là khu vực trọng tâm của thảm họa; ảnh vệ tinh cho thấy mức độ tàn phá sau khi dòng lũ đi qua.
22
36
Cơ chế này cũng giải thích vì sao thảm họa lan sang hai quốc gia. Vụ sập xảy ra trong một lưu vực sông liên thông, nên dòng nước và đất đá không dừng lại tại đường biên giới Nepal–Trung Quốc.
Biến đổi khí hậu liên quan đến thảm họa ra sao?
Các nhà khoa học cho rằng tình trạng ấm lên dài hạn đang khiến môi trường núi cao kém ổn định hơn. Nhiệt độ tăng có thể làm băng tan nhanh hơn, làm suy yếu sông băng, khiến tầng đất đóng băng vĩnh cửu tan ra và làm đá núi lỏng lẻo hơn. Những yếu tố này làm gia tăng rủi ro tuyết lở băng đá và các trận lũ liên quan.
26
27
Tuy nhiên, điều đó chưa chứng minh hiện tượng nóng lên toàn cầu trực tiếp gây ra vụ sập cụ thể này. Các chuyên gia được dẫn lời trong những đánh giá ban đầu nói rằng còn quá sớm để xác định tác nhân chính xác hoặc đưa ra kết luận quy kết riêng cho sự kiện. Kết luận thận trọng hiện nay là biến đổi khí hậu có thể đã làm tăng các điều kiện bất ổn, trong khi nguyên nhân trực tiếp vẫn đang được phân tích.
28
30
Đường sá, cầu cống và cửa khẩu bị phá hủy
Nước lũ và sạt lở bùn đất cuốn trôi nhà cửa, khu dân cư, cầu, đường, hệ thống điện và các cơ sở biên giới. Các báo cáo cho biết khoảng 40 km đường sá ở Nepal bị hư hại; một số nguồn khác mô tả hàng chục cây cầu bị phá hủy hoặc cuốn đi.
5
7
36
Cửa khẩu Gyirong gần như bị san phẳng hoàn toàn. Khi đội cứu hộ Trung Quốc tiếp cận địa điểm này, Reuters đưa tin họ chỉ nhìn thấy “đống đổ nát”.
9
Thiệt hại hạ tầng cũng cản trở chính hoạt động cứu hộ. Cầu và đường bị gãy khiến nhiều cộng đồng bị cô lập; các tuyến liên lạc và điện bị hỏng làm việc xác định ai còn an toàn, ai có thể mắc kẹt trở nên khó khăn hơn. Bộ trưởng Tài chính Nepal ước tính nước này cần khoảng 4–5 tỷ USD để tái thiết.
5
Vì sao cứu hộ vẫn tiềm ẩn nguy hiểm?
Trận lũ ban đầu không phải mối đe dọa duy nhất. Đất đá sạt xuống đã tạo ra hoặc làm biến đổi các vùng nước ở thượng nguồn, làm dấy lên lo ngại một hồ bị chặn bởi vật liệu sạt lở có thể tràn bờ hoặc vỡ đập tự nhiên, gây thêm một đợt lũ. Nepal và Trung Quốc đều cảnh báo nguy cơ lũ mới trong khi tiếp tục theo dõi khu vực.
7
15
Trung Quốc từng tạm dừng một phần hoạt động cứu hộ để đánh giá tình trạng hồ chắn ở thượng nguồn. Sau khi nhận định nguy cơ trước mắt đã trong tầm kiểm soát, nhà chức trách nối lại và tăng cường công tác cứu hộ.
17
Trong điều kiện đó, lực lượng ứng cứu phải cân bằng giữa tốc độ tìm kiếm và nguy cơ đưa người vào các thung lũng chưa ổn định, đường hầm ngập nước hoặc những nơi có thể tiếp tục xảy ra sạt lở và chuyển động sông băng.
Nepal, Trung Quốc và Ấn Độ đã ứng phó thế nào?
Các đội Nepal và Trung Quốc triển khai trực thăng, tìm kiếm trên mặt đất, sơ tán, phân phát vật tư khẩn cấp và phối hợp xuyên biên giới. Đội cứu hộ Trung Quốc đã tiếp cận cửa khẩu Gyirong bị phá hủy, trong khi Nepal tập trung tìm kiếm tại các thung lũng sông bị ảnh hưởng và những khu vực có người được cho là mắc kẹt trong đường hầm hoặc công trình hư hại.
9
21
Nepal cho biết cần hỗ trợ quốc tế chuyên biệt trong các lĩnh vực như cứu hộ đường hầm, nhận dạng ADN và khôi phục tuyến giao thông. Tuy nhiên, tại thời điểm đó, nước này không cho rằng cần thêm các đội tìm kiếm và cứu hộ nước ngoài.
5
21
Trung Quốc tuyên bố sẽ hỗ trợ Nepal bằng tiền mặt khẩn cấp, hàng cứu trợ nhân đạo và các chuyên gia cứu hộ, trong đó có chuyên gia cứu hộ đường hầm. Các quan chức Trung Quốc cũng phối hợp với đại sứ quán các nước để xác minh công dân mất tích.
19
20
Ấn Độ tìm cách xác định vị trí và hỗ trợ công dân của mình, trong đó có những người hành hương. Theo các bản tin, lực lượng cứu hộ Trung Quốc đã tìm thấy 100 du khách Ấn Độ mất tích, phần lớn là người hành hương; giới chức Ấn Độ tiếp tục phối hợp lãnh sự và hỗ trợ những người bị mắc kẹt ở phía Trung Quốc.
6
41
44
Một số chính phủ và tổ chức quốc tế khác cũng đề nghị hỗ trợ. Anh cam kết viện trợ 5 triệu bảng, Liên minh châu Âu cho biết sẵn sàng huy động thêm hỗ trợ, còn Ấn Độ gửi vật tư cứu trợ thiên tai.
18
Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) công bố gói viện trợ nhân đạo trị giá 10 triệu USD. Khoản hỗ trợ này được chuyển qua Cơ quan Viện trợ UAE, phối hợp với chính quyền địa phương và các tổ chức quốc tế.
23
Bài học lớn từ thảm họa
Vụ sập ngày 26/8 cho thấy một sự cố băng đá ở độ cao lớn có thể nhanh chóng biến thành cuộc khủng hoảng nhân đạo xuyên biên giới. Chuỗi diễn biến tức thời—sập băng đá, làm chặn hoặc đẩy dòng sông, tạo dòng chảy bùn đá rồi gây lũ quét—đã ngày càng rõ hơn, nhưng tác nhân chính xác và tổng số thương vong cuối cùng vẫn cần tiếp tục điều tra.
Với các cộng đồng bị ảnh hưởng, tình trạng khẩn cấp không kết thúc sau đợt lũ đầu tiên. Sườn núi bất ổn, hồ chắn, tuyến giao thông bị phá hỏng và mạng liên lạc gián đoạn tiếp tục kéo dài nguy hiểm. Với các chính phủ, ứng phó đồng thời đòi hỏi tìm kiếm cứu nạn, xác minh công dân nước ngoài, khôi phục hạ tầng, phối hợp ngoại giao và lập kế hoạch tái thiết dài hạn.