Sạt lở băng hà nghiêm trọng đến mức nào trong trận lũ chết người ở biên giới Nepal – Trung Quốc?

Trận lũ quét dọc biên giới Nepal – Trung Quốc ngày 26/8 không đơn thuần là một trận lũ do mưa lớn. Phân tích ảnh vệ tinh ban đầu và đánh giá địa chất cho thấy một phần lớn băng hà, có thể kèm theo nền đá bên dưới, đã tách khỏi sườn phía bắc Langtang Lirung rồi lao xuống thung lũng. Khối băng và đá sau đó hòa với bùn, nước và các mảnh vụn, tạo thành dòng lở tốc độ cao tràn vào hệ thống sông ở khu vực Rasuwa của Nepal và huyện Gyirong thuộc Tây Tạng, Trung Quốc. 192028

Đến ngày 26–27/8, các báo cáo ban đầu ghi nhận ít nhất 160 người thiệt mạng và hơn 1.300 người mất tích ở vùng biên giới bị ảnh hưởng. Con số giữa các cơ quan chức năng và hãng tin không thống nhất, một phần vì đường sá, cầu cống và liên lạc bị phá hủy, khiến nhiều cộng đồng vẫn bị cô lập. Vì vậy, đây là số liệu tạm thời chứ chưa phải thống kê cuối cùng. 347

Vì sao một vụ sụp băng hà lại biến thành lũ quét?

Kịch bản được nhiều chuyên gia ủng hộ là một chuỗi tai biến liên hoàn trên núi cao:

1. Một phần băng hà và có thể cả nền đá bên dưới bị phá vỡ ở độ cao khoảng 5.200 m.
2. Khối vật chất rơi xuống khoảng 1.200 m theo phương gần như thẳng đứng.
3. Cú va chạm tạo ra trận lở băng và đá, cuốn theo bùn đất cùng các mảnh vụn khác.
4. Dòng vật liệu tràn vào sông, hình thành sóng lũ quét mạnh ở hạ lưu. 202528

Các nhà khoa học vẫn đang xác định cơ chế chính xác khiến băng và đá sụp đổ. Những nhận định đầu tiên từng đề cập khả năng có động đất, nhưng các thông tin sau đó cho biết Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) quy tín hiệu địa chấn và trận lũ cho chính vụ sụp băng hà. Điều này cho thấy bằng chứng đang nghiêng về một vụ sụp băng hà, song chưa đủ để kết luận mọi chi tiết về quá trình phá hủy của băng và nền đá. 718

Thảm họa cũng làm dấy lên lo ngại về độ ổn định của băng và đá ở vùng núi cao Himalaya. Các nhà khoa học được dẫn lời cho rằng khí hậu ấm lên có thể tạo ra những điều kiện khiến môi trường này dễ mất ổn định hơn, nhưng mức độ đóng góp của biến đổi khí hậu vào riêng vụ sụp đổ này vẫn đang được nghiên cứu. 1719

Dòng lở di chuyển nhanh đến đâu?

Dòng vật liệu được mô tả là có tốc độ rất lớn và sức tàn phá mạnh, khiến người dân gần như không có thời gian phản ứng. Một nhà địa chất thuộc chính phủ Trung Quốc ước tính dòng băng – đá – bùn di chuyển với tốc độ khoảng 50 m/giây, tương đương gần 180 km/giờ. Tuy nhiên, đây là ước tính chuyên gia được đưa ra trong giai đoạn ứng phó ban đầu, chưa phải phép đo độc lập đã được kiểm chứng. 821

Các đánh giá sơ bộ khác cho thấy phần băng bị tách ra có quy mô đáng kể. Một phân tích ước tính mảng băng rộng khoảng 0,2 km² đã rơi theo phương đứng khoảng 1,2 km; một đánh giá khác cho rằng khối băng và nền đá cùng sụp đổ có chiều rộng từ 1 đến 1,3 km. Những con số này có thể được điều chỉnh khi có thêm ảnh vệ tinh và khảo sát thực địa. 2528

Mực nước sông Trishuli được cho là đã dâng tới 9 m chỉ trong nửa giờ. Vì thế, thảm họa không phải một vụ sạt lở đơn lẻ mà là sự kết hợp của nhiều hiểm họa: sụp băng hà, lở băng – đá, dòng chảy bùn đá và lũ quét. 2527

Người thiệt mạng, mất tích và những du khách nước ngoài

Khi các đội cứu hộ dần tiếp cận thêm nhiều khu vực, số liệu thương vong thay đổi nhanh chóng. Các bản tin đầu tiên cho biết Nepal có ít nhất 157 người thiệt mạng và Trung Quốc ghi nhận ba người chết tại huyện Gyirong, tổng cộng ít nhất 160 người. Những báo cáo ngày 27/8 sau đó đưa ra các con số cao hơn, cho thấy công tác thống kê vẫn đang diễn ra. 237

Trong những ngày đầu, hơn 1.300 người được báo cáo mất tích; một số cập nhật sau đó nâng con số cộng gộp lên gần 1.500. Danh sách này bao gồm cư dân địa phương, công nhân, người leo núi, khách hành hương, nhân viên du lịch và những người đi qua cửa khẩu. 3416

Người nước ngoài chiếm một phần đáng kể trong số những người chưa được xác định tung tích. Nepal ban đầu báo cáo gần 400 du khách nước ngoài mất liên lạc, gồm công dân Ấn Độ, Mỹ, Australia, Anh, Canada và Malaysia. Các bản tin sau đó cho biết hơn 500 người nước ngoài từ 32 quốc gia vẫn chưa được tìm thấy, trong đó có khoảng 90 người Mỹ. Đây là số người chưa được định vị hoặc chưa xác nhận an toàn, không đồng nghĩa với số người đã được xác nhận tử vong. 2361332

Tại nhiều quốc gia như Mỹ, Ấn Độ, Canada, Australia và Anh, các gia đình khẩn trương tìm kiếm thông tin về người thân là khách leo núi, người hành hương hoặc du khách mất liên lạc. Giới chức cũng phải đối chiếu danh sách giữa các cơ quan và xác minh từng trường hợp. 15

Nhà cửa, cầu đường và cửa khẩu Gyirong bị tàn phá

Sóng lũ mang theo bùn, đá tảng, băng và nhiều mảnh vụn tràn qua các thung lũng hẹp với rất ít cảnh báo. Nhà dân và các tòa nhà nhiều tầng bị cuốn phăng hoặc bật khỏi móng. Cầu bị phá hủy, đường biến mất, còn các công trình điện và thủy điện bị hư hại. 1312

Dòng lũ cũng đánh vào cảng Gyirong ở Tây Tạng, một cửa ngõ biên giới quan trọng phục vụ thương mại và du lịch giữa Trung Quốc với Nepal. Thiệt hại tại cảng và các tuyến giao thông xung quanh không chỉ làm gián đoạn hoạt động qua biên giới mà còn khiến lực lượng cứu hộ khó tiếp cận hiện trường và xác định số người mất tích. 115

Ở Nepal, Rasuwa và các cộng đồng nằm dọc hệ thống sông Trishuli chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Hội Chữ thập đỏ Nepal cho biết dòng nước từ Tây Tạng tràn vào sông Bhote Koshi, gây thiệt hại trên diện rộng tại Rasuwa và Nuwakot. 43

Cứu hộ giữa địa hình bị chia cắt

Nepal triển khai trực thăng để tìm kiếm tại các thung lũng phủ đầy đất đá, đưa nạn nhân ra ngoài và thả hàng cứu trợ cho những khu vực bị cô lập. Trung Quốc điều phối hoạt động khẩn cấp tại huyện Gyirong và triển khai lực lượng cứu hộ ở phía bên kia biên giới. 237

Các đội ứng cứu phải đối mặt đồng thời với nhiều trở ngại:

• đường và cầu bị lũ cuốn trôi;
• địa hình núi cao hiểm trở khiến việc tìm kiếm trên mặt đất chậm hơn;
• mưa và sườn dốc không ổn định làm tăng nguy cơ sạt lở tiếp diễn;
• hệ thống liên lạc bị gián đoạn;
• bùn đất và nước lũ cản đường vào các khu dân cư, công trường và nhà máy; và
• nước dâng phía sau các điểm tắc nghẽn do đất đá có thể đe dọa cả người sống sót lẫn lực lượng cứu hộ. 2133132

Những điều kiện này cũng lý giải vì sao số người chết và mất tích trong các báo cáo ban đầu chênh lệch lớn. Một người có thể đang ở trong khu dân cư chưa thể tiếp cận, bị mất liên lạc sau khi sơ tán, hoặc xuất hiện trùng trong nhiều danh sách du lịch và danh sách của chính quyền.

Viện trợ quốc tế và nhu cầu cấp thiết

Nhiều chính phủ và tổ chức quốc tế bắt đầu cung cấp tiền mặt, vật tư khẩn cấp và hỗ trợ kỹ thuật. Trung Quốc điều phối hàng cứu trợ và hỗ trợ tài chính; Ấn Độ gửi gần 50 tấn vật tư, gồm lều tạm, chăn, bộ vệ sinh, đèn và thuốc men. 37

Nhu cầu trước mắt không chỉ là tìm kiếm và cứu hộ. Các đánh giá của Hội Chữ thập đỏ xác định người dân cần nơi trú ẩn khẩn cấp, thực phẩm, nước uống an toàn, vệ sinh, hỗ trợ y tế và khôi phục đường tiếp cận các cộng đồng bị cô lập. 3843

Những người sống sót và phải sơ tán còn đối mặt với thời tiết lạnh ở độ cao lớn, nguồn nước không an toàn, nguy cơ dịch bệnh, nguồn lương thực gián đoạn và thiếu nơi trú ẩn. Dự báo mưa tiếp diễn có thể làm trầm trọng thêm lũ quét và sạt lở, trong khi cầu đường hư hỏng cản trở việc đưa hàng cứu trợ vào các khu vực bị chia cắt. 3843

Vì sao nguy cơ lũ thứ hai vẫn còn?

Trận lở và lũ đầu tiên chưa chấm dứt toàn bộ nguy hiểm. Đất đá đã chặn dòng sông, tạo ra các hồ chắn tự nhiên tại và gần huyện Gyirong. Giới chức Trung Quốc cho biết khoảng 3 triệu m³ nước bị giữ lại phía sau một điểm tắc nghẽn; Nepal cũng cảnh báo một hồ hình thành do đất đá chặn sông Bhote Koshi đang dâng và có thể vỡ. 839

Nếu hồ hoặc đập tự nhiên bị phá vỡ, một đợt nước lớn khác có thể đổ xuống các thung lũng vốn đã bị tàn phá. Nhà chức trách phải cân bằng giữa việc tiếp tục tìm kiếm người mất tích và nguy cơ người dân, nhân viên cứu hộ bị cuốn vào một đợt lũ thứ hai. Mưa bổ sung có thể làm mực nước tăng nhanh; một báo cáo cho biết thể tích hồ có thể tăng hơn gấp đôi nếu mưa tiếp diễn. 2239

Do đó, ưu tiên trước mắt có hai mặt: tìm kiếm những người mắc kẹt hoặc mất tích sau thảm họa đầu tiên, đồng thời theo dõi và kiểm soát các hồ tạm cùng những đập đất đá không ổn định ở thượng nguồn.

Điều gì vẫn chưa được xác định?

Trình tự tổng quát của thảm họa ngày càng rõ: một khối băng và đá lớn sụp đổ ở vùng núi cao gần Langtang Lirung, tạo ra trận lở băng – đá; vật liệu tràn vào hệ thống sông rồi hình thành sóng lũ nhanh tàn phá các cộng đồng ở cả hai phía biên giới Nepal – Trung Quốc. 11820

Tuy nhiên, cơ chế phá hủy chính xác, tốc độ và thể tích dòng chảy, số người chết cuối cùng cũng như số người mất tích vẫn cần được điều tra thêm. Các báo cáo ban đầu đến từ những hệ thống thống kê riêng biệt của hai nước trong lúc tình trạng khẩn cấp đang diễn ra. Vì vậy, cách thận trọng nhất là xem các con số này như những lát cắt tạm thời, không phải kết luận cuối cùng. 247

Ý nghĩa dài hạn của thảm họa cũng đáng lo ngại: các cộng đồng hẻo lánh và hạ tầng biên giới ở Himalaya có thể cùng lúc hứng chịu nhiều hiểm họa liên tiếp, khi băng và đá sụp đổ kéo theo dòng bùn đá, lũ quét, đứt gãy giao thông và nguy cơ hồ chắn tự nhiên vỡ. Điều đó cho thấy việc giám sát địa hình, xây dựng kế hoạch sơ tán và bảo đảm các tuyến tiếp cận kiên cố là cần thiết, ngay cả khi đợt lũ đầu tiên đã qua. 1727