Vì sao vụ sập sông băng Langtang Lirung biến thành lũ quét chết chóc ở Nepal – Tây Tạng?

Thảm họa ngày 26/8 gần Langtang Lirung không phải một trận động đất thông thường hay vụ vỡ hồ băng đơn lẻ. Các bằng chứng sơ bộ từ ảnh vệ tinh, dữ liệu địa chấn và khảo sát thực địa cho thấy một chuỗi phản ứng liên hoàn: một phần lớn nền đá và sông băng sập xuống, khối vật chất biến thành trận lở băng đá, rồi nhanh chóng chuyển thành dòng bùn đá và lũ quét tàn phá khu vực hạ lưu. Nguyên nhân khởi phát chính xác vẫn đang được điều tra. 32627

Điều gì đã sập xuống?

Ảnh vệ tinh được phân tích sau thảm họa cho thấy không chỉ có một mảng băng bị tách rời. Các nhà địa mạo học nhận định nền đá bên dưới sông băng cũng đã sập, kéo theo một khối băng lớn trượt xuống sườn phía bắc Langtang Lirung. Khối vật chất rơi hàng trăm mét vào hệ thống sông ở thượng nguồn, cuốn theo đá tảng, trầm tích và nước khi lao xuống núi. 32426

Các chuyên gia được Science Media Centre dẫn lời cho rằng vụ việc bắt đầu bằng một trận lở băng và đá quy mô lớn ở độ cao khoảng 5.200 m. Một phần sông băng cùng nền đá bên dưới, ước rộng từ 1 đến 1,3 km, đã tách khỏi khối núi Lirung. Do xảy ra quá nhanh, trận lở gần như không để lại thời gian cảnh báo tại nguồn. 27

Dòng vật chất sau đó di chuyển qua mạng lưới thung lũng sông liên kết ở Himalaya, cuốn phăng nhà cửa, cầu cống và nhiều công trình tại Nepal và Tây Tạng. Đất đá còn tạm thời chặn dòng sông, hình thành các đập tự nhiên và tạo thêm một mắt xích trong chuỗi lũ. 625

Vì sao giả thuyết động đất thay đổi?

Các số liệu địa chấn ban đầu được diễn giải là dấu hiệu của một trận động đất mạnh 4,4 độ. Tuy nhiên, phân tích sau đó của Cơ quan Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) và các nhà quan sát khác kết luận rằng tín hiệu này xuất phát từ vụ sập băng đá, tiếp đó là dòng bùn đá. Các báo cáo sau đó mô tả sự kiện địa chấn do vụ sập gây ra ở mức 5,2 độ. 3152123

Sự khác biệt này rất quan trọng. Máy đo địa chấn có thể ghi nhận chuyển động của một khối vật chất khổng lồ, nhưng phát hiện tín hiệu sau khi sườn núi đã sập không đồng nghĩa với việc dự báo được thảm họa trước đó. Tính chất đột ngột và liên hoàn của sự kiện cũng khiến các hệ thống cảnh báo dựa vào mưa, mực nước sông hoặc hồ băng được lập bản đồ khó có thể đưa ra cảnh báo đủ sớm. Các chuyên gia cho rằng nếu có thêm thời gian cảnh báo ở khu vực hạ lưu, thiệt hại về người có thể đã giảm, dù không thể cảnh báo trực tiếp vụ sập ban đầu. 27

Biến đổi khí hậu có thể đã làm tăng rủi ro ra sao?

Các nhà khoa học chưa chứng minh biến đổi khí hậu là nguyên nhân trực tiếp duy nhất của vụ sập ngày 26/8. Kết luận thận trọng hơn là khí hậu ấm lên có thể đã làm suy yếu toàn bộ hệ thống núi và tăng xác suất xảy ra sạt lở. Sông băng rút có thể làm thay đổi điểm tựa mà băng cung cấp cho các sườn núi dốc, trong khi băng vĩnh cửu tan khiến lớp đất đá từng được “kết dính” bởi trạng thái đóng băng trở nên kém ổn định hơn. 3843

Sự kiện này xảy ra trong bối cảnh tình trạng bất ổn gia tăng ở vùng Himalaya cao. Nghiên cứu cho thấy các trận lở băng đá đang xuất hiện thường xuyên hơn tại một số khu vực Himalaya khi sông băng rút, băng vĩnh cửu suy thoái và mưa cực đoan làm thay đổi điều kiện sườn dốc. Tuy nhiên, xu hướng khác nhau tùy từng địa điểm. 40 Các quan sát riêng biệt cũng cho thấy tốc độ mất băng trung bình ở Himalaya trong thế kỷ XXI nhanh gấp đôi so với cuối thế kỷ XX. 41

Những xu hướng khu vực này cho thấy môi trường rủi ro đang thay đổi, chứ chưa phải lời giải pháp y đầy đủ cho riêng vụ sập Langtang Lirung. Để xác định tác nhân tức thời, các nhà nghiên cứu vẫn cần phân tích thêm địa hình bị phá hủy, thời tiết, hình học sông băng và hồ sơ địa chấn.

Thảm họa vẫn tiếp diễn ở hạ lưu

Thiệt hại nhân mạng thay đổi nhanh khi lực lượng cứu hộ tiếp cận được những khu vực bị cô lập. Reuters đưa tin đến ngày 28/8, ít nhất 579 người thiệt mạng tại Nepal và bảy người tại Tây Tạng; số người được báo mất tích ở Nepal lên tới 1.924. Đây vẫn là những con số tạm thời, bởi nhiều người chưa được tìm thấy và việc tiếp cận các thung lũng phủ đầy đất đá còn hạn chế. 18

Hoạt động cứu hộ gặp đường sá hư hỏng, sườn núi bất ổn, thời tiết khắc nghiệt và nguy cơ lũ mới. Các đội trực thăng cùng lực lượng Nepal và Trung Quốc tiếp tục tìm kiếm người sống sót, đồng thời theo dõi ít nhất hai hồ chắn hình thành ở thượng nguồn do đất đá bồi lấp dòng sông. Giới chức cảnh báo nước có thể tràn qua hoặc phá vỡ các hồ này, tạo thêm lũ xuống những thung lũng vốn đã bị tàn phá; một hồ được cho là đã tràn bờ. 18203134

Bài học trước mắt là công tác ứng phó rủi ro ở Himalaya không thể chỉ tập trung vào lượng mưa, mực nước sông hay các hồ băng đã được lập bản đồ. Hệ thống giám sát cần theo dõi cả những sườn núi đá, băng và băng vĩnh cửu thiếu ổn định bằng ảnh vệ tinh, dữ liệu địa chấn và quan trắc mặt đất. Các quy trình cảnh báo cũng cần vận hành xuyên biên giới Nepal – Trung Quốc.

Vụ sập Langtang Lirung cho thấy nhiều hiểm họa có thể hợp nhất thành một thảm họa duy nhất trong thời gian cực ngắn — và một khi sườn núi bắt đầu đổ xuống, thời gian còn lại để phản ứng có thể chỉ được tính bằng phút. 2740