Vụ tàu nghiên cứu Tongji: 5 ngày giằng co ngoài khơi cực nam Đài Loan nói lên điều gì?

Trong thời gian theo dõi, các tàu tuần duyên Đài Loan quan sát thấy Tongji hạ cáp hoặc dây xuống nước. Giới chức Đài Loan nghi đây là thao tác triển khai thiết bị khoa học phục vụ khảo sát thủy văn . Đến ngày 11/5, Tuần duyên Đài Loan nói họ đã làm gián đoạn hoạt động bị mô tả là “bất hợp pháp” và buộc con tàu rời khu vực .

Chi tiết vị trí rất quan trọng. Theo các thông tin công khai, Tongji ở rất sát nhưng vẫn nằm ngoài ranh vùng biển hạn chế tại thời điểm được nêu . Vì vậy, cáo buộc chính không đơn giản là tàu vượt ranh giới, mà là nghi vấn tiến hành khảo sát gần Đài Loan mà không được phép. Các bản tin hiện có không trình bày đầy đủ cơ sở pháp lý cho lập luận của Tuần duyên Đài Loan.

Vì sao Đài Loan nói đây là khảo sát trái phép?

Tuần duyên Đài Loan mô tả hoạt động bị nghi ngờ là khảo sát thủy văn không được phép. Dấu hiệu khiến họ can thiệp là việc Tongji hạ thiết bị xuống biển, cho thấy con tàu có thể không chỉ di chuyển qua khu vực mà đang triển khai dụng cụ đo đạc .

Dữ liệu khảo sát biển có thể nhạy cảm trong các tranh chấp an ninh hàng hải. Những dữ liệu về môi trường dưới nước, địa hình đáy biển hoặc điều kiện vận hành trên biển có thể phục vụ nhiều mục đích, không chỉ nghiên cứu dân sự. Trong các vụ liên quan đến tàu nghiên cứu Trung Quốc quanh Đài Loan trước đây, báo cáo từng nhắc đến những năng lực như cảm biến âm học, radar thời tiết, lập bản đồ đáy biển và hệ thống không người lái dưới nước trên một số tàu khác . Đó là lý do Đài Bắc có xu hướng nhìn một số hoạt động khảo sát bằng lăng kính chiến lược, thay vì chỉ coi là học thuật .

Tuy nhiên, điểm cần giữ rõ là hồ sơ công khai hiện chưa chứng minh Tongji thực hiện một nhiệm vụ quân sự cụ thể. Những gì được các nguồn dẫn ở đây xác nhận là Tuần duyên Đài Loan nghi tàu tiến hành khảo sát thủy văn không phép và đã can thiệp trên cơ sở đó .

Đài Loan đã theo dõi và chặn Tongji như thế nào?

Diễn biến được công bố cho thấy chiến dịch diễn ra theo từng bước: phát hiện, bám sát, ghi nhận hoạt động bị nghi ngờ, rồi điều tàu tuần duyên ra cảnh báo. Tongji được phát hiện gần Eluanbi và bị theo dõi trong 5 ngày liên tiếp . Trong thời gian đó, lực lượng tuần duyên quan sát thấy tàu hạ cáp hoặc dây xuống biển, dẫn đến cáo buộc khảo sát không phép .

Sau đó, Tuần duyên Đài Loan nói đã sử dụng nhiều tàu để chặn và cảnh báo Tongji, làm gián đoạn hoạt động bị nghi ngờ và buộc tàu rời đi . Các bản tin dựa trên Reuters cũng cho biết Đài Loan đã điều tàu của mình sau khi phát hiện Tongji hạ dây xuống nước .

Các thông tin công khai không nêu đầy đủ tên từng tàu tuần duyên Đài Loan tham gia, cũng không có dòng thời gian từng phút. Nhưng bức tranh tổng thể khá rõ: phát hiện ngày 7/5, giám sát 5 ngày, ghi nhận động thái hạ thiết bị, chặn bằng tàu tuần duyên, phát cảnh báo và theo dõi cho đến khi Tongji rời khu vực .

Vì sao Đài Bắc gọi đây là sức ép “vùng xám”?

“Vùng xám” là khoảng giữa hòa bình thông thường và xung đột công khai: các hành động đủ gây sức ép, thăm dò hoặc buộc đối phương phải phản ứng, nhưng chưa vượt ngưỡng thành chiến tranh. Trong bối cảnh Đài Loan, điều này có thể khiến lực lượng tuần duyên phải liên tục giám sát, ghi bằng chứng, điều tàu tuần tra và bảo vệ các tuyên bố hàng hải của mình .

Vụ Tongji phù hợp với cách Đài Bắc nhìn nhận sức ép vùng xám ở ba điểm. Thứ nhất, đây là tàu nghiên cứu chứ không phải tàu chiến, khiến sự việc khó phân loại hơn và dễ được giữ dưới mức khủng hoảng quân sự . Thứ hai, vị trí của tàu rất gần ranh vùng biển hạn chế, nơi chỉ một khoảng cách nhỏ cũng có thể mang ý nghĩa pháp lý và chính trị . Thứ ba, Đài Loan đã nhiều lần báo cáo các vụ việc liên quan đến tàu nghiên cứu hoặc tàu công vụ Trung Quốc, trong đó có việc nói đã buộc hai tàu nghiên cứu Trung Quốc rời khỏi vùng biển phía bắc Đài Loan năm 2025 .

Tuần duyên Đài Loan cũng từng công khai cáo buộc tàu hải cảnh Trung Quốc và các tàu chính phủ khác của Trung Quốc đại lục nhiều lần đi vào có phối hợp hoặc quấy nhiễu gần các đảo do Đài Loan kiểm soát, gồm Kim Môn, Đông Dẫn, Ô Khâu và Đông Sa . Trong một tuyên bố, cơ quan này nói Trung Quốc đại lục đã dùng hoạt động tuần tra thực thi pháp luật làm cái cớ cho việc quấy nhiễu thường xuyên vùng biển Đài Loan . Những cáo buộc đó là bối cảnh khiến Đài Bắc nhìn vụ Tongji không phải như một điểm đơn lẻ, mà như một mắt xích trong chuỗi áp lực trên biển.

Điều gì vẫn chưa rõ?

Bức tranh hiện vẫn còn thiếu nhiều mảnh ghép. Các nguồn được dẫn chủ yếu là tuyên bố của Tuần duyên Đài Loan, truyền thông Đài Loan và các bản tin dựa trên Reuters; chưa có tường thuật chi tiết từ phía chính phủ Trung Quốc về riêng vụ Tongji. Cũng chưa có xác minh độc lập về chính xác thiết bị nào đã được hạ xuống biển, hoặc dữ liệu nào — nếu có — đã được thu thập.

Vì vậy, kết luận chắc chắn nhất nên được giới hạn ở những gì hồ sơ công khai hỗ trợ: Tuần duyên Đài Loan nghi Tongji tiến hành khảo sát thủy văn không phép gần Eluanbi, đã theo dõi con tàu trong 5 ngày, chặn và cảnh báo tàu rời đi, đồng thời xem vụ việc là một phần của chiến dịch gây sức ép hàng hải “vùng xám” rộng hơn mà Đài Bắc nói Trung Quốc đang mở rộng quanh Đài Loan .