Vụ chạm súng ở eo biển Hormuz sau lệnh ngừng bắn ngày 8/4/2026 không chỉ là một lần leo thang quân sự. Điểm nóng thật sự là cách mở lại tuyến hàng hải này — và ai có quyền đặt ra khuôn khổ an ninh ở đó. Thỏa thuận ngừng bắn được gắn với việc mở lại Hormuz cho tàu dân sự và tàu thương mại, nhưng đến đầu tháng 5 lực lượng Mỹ thúc đẩy một tuyến đi có hộ tống và đã trao đổi hỏa lực với lực lượng Iran ^[23][28][33]. Washington nói họ bảo vệ tàu dân sự; Tehran nói họ bắn cảnh cáo tàu chiến Mỹ đang thách thức quyền kiểm soát của Iran tại eo biển ^[28][41].

Hormuz là nút thắt của thỏa thuận

Trong các bản tin về cuộc khủng hoảng này, eo biển Hormuz được mô tả là tuyến hàng hải thiết yếu đối với năng lượng toàn cầu ^[20][35]. Vì vậy, câu hỏi sau ngừng bắn không chỉ là hai bên có ngừng bắn hay không, mà còn là: tàu thương mại có thể đi qua an toàn theo quy tắc của ai?

Thỏa thuận ngày 8/4 được Reuters tường thuật như một lệnh ngừng bắn tạm thời hai tuần giữa Mỹ và Iran, gắn với việc mở lại eo biển Hormuz ^[23]. Một bản tin hàng hải mô tả đây là việc mở lại tạm thời và một phần, không phải một dàn xếp cuối cùng về quy chế hay quyền kiểm soát tuyến đường biển này ^[25].

Điểm khác biệt đó rất quan trọng. Lệnh ngừng bắn có thể làm giảm nguy cơ leo thang trực tiếp, nhưng nó không trả lời dứt điểm câu hỏi thực tế: ai bảo đảm an ninh cho luồng tàu, và bằng cách nào?

Đầu tháng 5 đã xảy ra gì?

Đầu tháng 5, Mỹ thúc đẩy nỗ lực mở lại hoặc hộ tống giao thông qua eo biển. AP cho biết lực lượng Mỹ tiếp tục một tuyến đường mới có bảo vệ; vào thời điểm đó, mới có hai tàu hàng được biết đã đi qua, còn hàng trăm tàu khác vẫn bị kẹt ^[20].

Trong quá trình này, quân đội Mỹ nói đã nổ súng vào lực lượng Iran và đánh chìm sáu xuồng nhỏ mà họ cho là đang nhắm vào tàu dân sự ^[28]. Reuters cũng đưa tin quân đội Mỹ nói họ phá hủy sáu xuồng nhỏ Iran, cùng tên lửa hành trình và máy bay không người lái, sau khi Tổng thống Donald Trump điều hải quân hộ tống các tàu chở dầu bị mắc kẹt qua eo biển trong chiến dịch gọi là “Project Freedom” ^[32].

Vụ việc diễn ra cùng lúc có các báo cáo về tấn công trong hoặc quanh vùng Vịnh và nhằm vào Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE), một đồng minh quan trọng của Mỹ; điều đó khiến lệnh ngừng bắn trông mong manh hơn, dù Washington vẫn nói thỏa thuận còn hiệu lực ^[35].

Mỹ: hành động phòng vệ để bảo vệ hàng hải

Ở cách kể của Washington, đây là một hành động hạn chế và mang tính phòng vệ. Mỹ nói các xuồng nhỏ Iran đe dọa hoặc nhắm vào tàu thương mại, còn phản ứng của Mỹ là một phần trong nỗ lực mở lại tuyến hàng hải một cách an toàn ^[20][28].

Các lãnh đạo quân sự Mỹ nói lệnh ngừng bắn với Iran vẫn còn hiệu lực sau vụ trao đổi hỏa lực ^[20][35]. Trong một đánh giá của Institute for the Study of War và Critical Threats Project, Tổng thống Trump được ghi nhận là cho rằng các vụ tấn công mới nhất của Iran chưa cấu thành vi phạm ngừng bắn, vì không có “nổ súng dữ dội” ^[31].

Iran: bắn cảnh cáo và giữ quyền kiểm soát

Phía Iran gần như kể ngược lại. Truyền thông gắn với nhà nước Iran cho biết Hải quân Iran đã phóng tên lửa, máy bay không người lái và rocket để cảnh cáo tàu chiến Mỹ đang tiến gần eo biển Hormuz; theo phía Iran, các tàu này phớt lờ cảnh báo và tìm cách thách thức quyền kiểm soát của Iran đối với tuyến đường biển này ^[41].

Với cách diễn giải đó, hỏa lực của Iran là hành động răn đe chứ không phải tấn công tàu dân sự. Institute for the Study of War và Critical Threats Project đánh giá Iran đang cố chứng minh “quyền kiểm soát” Hormuz để đáp lại nỗ lực của Mỹ nhằm bảo đảm tự do hàng hải thương mại ở đó ^[31]. Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Baqer Qalibaf cũng cáo buộc Mỹ và các đồng minh vi phạm ngừng bắn, gây nguy hiểm cho vận tải biển và vận chuyển năng lượng qua eo biển ^[33].

Hai câu chuyện đặt cạnh nhau

Câu hỏi	Cách Mỹ mô tả	Cách Iran mô tả
Vì sao nổ ra đụng độ?	Lực lượng và xuồng nhỏ Iran đe dọa hoặc nhắm vào tàu dân sự, tàu thương mại [20][28].	Tàu chiến Mỹ tiến gần eo biển bất chấp cảnh báo và thách thức quyền kiểm soát của Iran [41].
Chiến dịch của Mỹ nhằm mục đích gì?	Mở lại và hộ tống tàu thương mại qua Hormuz [20][32].	Một nỗ lực của Mỹ nhằm làm suy yếu quyền kiểm soát của Iran đối với eo biển [31][41].
Lệnh ngừng bắn có chấm dứt không?	Giới chức quân sự Mỹ nói lệnh ngừng bắn vẫn còn hiệu lực [20][35].	Quan chức Iran cáo buộc Mỹ và đồng minh vi phạm thỏa thuận, đe dọa vận tải biển và năng lượng [33].

Vậy lệnh ngừng bắn có sụp đổ không?

Dựa trên các bản tin hiện có, câu trả lời thận trọng nhất là: chưa chính thức, ít nhất theo tuyên bố công khai của phía Mỹ. Các bản tin dẫn AP cho biết lãnh đạo quân sự Mỹ vẫn nói lệnh ngừng bắn còn hiệu lực, dù có các vụ tấn công ở eo biển Hormuz và nhằm vào UAE ^[35]. Reuters mô tả thỏa thuận đình chiến đang bị đặt vào tình thế nguy hiểm sau khi Mỹ và Iran trao đổi hỏa lực, trong khi AP nói chiến tranh có nguy cơ bùng lại nhưng lệnh ngừng bắn dường như vẫn trụ được ^[32][37].

Vì vậy, vụ việc nên được hiểu là một phép thử nghiêm trọng đối với lệnh ngừng bắn ngày 8/4, hơn là một cái kết được hai bên cùng thừa nhận rõ ràng. Hai phía không có một phiên bản chung về ai khởi đầu cuộc đối đầu hoặc vụ trao đổi hỏa lực có ý nghĩa gì: Washington nhấn mạnh việc bảo vệ tàu thương mại, còn Tehran nhấn mạnh bắn cảnh cáo, răn đe và quyền kiểm soát eo biển Hormuz ^[28][31][41].