Đụng độ eo biển Hormuz: Mỹ và Iran đã thử lửa lệnh ngừng bắn ra sao

Vụ đụng độ ở eo biển Hormuz đầu tháng 5 không chỉ là một cuộc chạm trán quân sự trên biển. Nó là phép thử căng thẳng đối với lệnh ngừng bắn Mỹ–Iran ngày 8/4: hai bên tạm dừng giao tranh, nhưng chưa giải quyết được tranh chấp cốt lõi quanh tuyến hàng hải sống còn này — tàu thương mại được đi lại thế nào, và ai có quyền bảo vệ hay kiểm soát luồng đi đó.

Washington mô tả vụ nổ súng là hành động phòng vệ nhằm bảo vệ tàu dân sự. Tehran lại nói hỏa lực của họ là cảnh báo đối với tàu chiến Mỹ mà Iran cho là đang thách thức quyền kiểm soát của mình tại eo biển .

Lệnh ngừng bắn dừng chiến sự, nhưng chưa gỡ nút thắt Hormuz

Thỏa thuận ngày 8/4 được Reuters tường thuật là một lệnh ngừng bắn tạm thời hai tuần giữa Mỹ và Iran, gắn với việc mở lại eo biển Hormuz . Nhưng các báo cáo hàng hải cùng thời điểm nhấn mạnh rằng đây là việc mở lại tạm thời và một phần, không phải một thỏa thuận toàn diện về quy tắc đi lại, cơ chế an ninh hay quyền kiểm soát chính trị đối với tuyến biển này .

Điểm khác biệt đó rất quan trọng. Lệnh ngừng bắn có thể làm giảm nguy cơ leo thang trực tiếp, nhưng vẫn để lại một câu hỏi thực dụng: tàu buôn có thể đi qua Hormuz an toàn hay không, và sự an toàn ấy dựa vào kiểm soát của Iran, đội hộ tống do Mỹ hậu thuẫn, hay một sự thỏa hiệp mong manh giữa hai bên.

Điều gì đã châm ngòi cho vụ đụng độ đầu tháng 5?

Đầu tháng 5, lực lượng Mỹ tiếp tục chiến dịch có bảo vệ nhằm mở lại tuyến vận tải thương mại qua eo biển. Theo tường thuật liên quan đến AP, chỉ có hai tàu hàng được biết là đã đi qua một tuyến mới do Mỹ bảo vệ, trong khi hàng trăm tàu khác vẫn bị kẹt lại .

Trong chiến dịch đó, quân đội Mỹ nói họ đã bắn vào lực lượng Iran và đánh chìm sáu xuồng nhỏ của Iran mà Washington cho là đang đe dọa hoặc nhắm vào tàu dân sự . Reuters cũng đưa tin quân đội Mỹ nói đã phá hủy sáu xuồng nhỏ của Iran, cùng tên lửa hành trình và máy bay không người lái, sau khi Tổng thống Donald Trump điều hải quân hộ tống các tàu chở dầu bị mắc kẹt qua eo biển trong chiến dịch gọi là “Project Freedom” .

Vụ việc không diễn ra trong khoảng trống. Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, thường được gọi là UAE và là đồng minh quan trọng của Mỹ, nói nước này bị Iran tấn công sau khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực, làm gia tăng cảm giác rằng thỏa thuận đình chiến đang bị thử thách không chỉ tại Hormuz .

Cách Washington nhìn nhận: bảo vệ hàng hải thương mại

Phía Mỹ trình bày vụ đụng độ như một hành động phòng vệ có giới hạn, gắn với nỗ lực mở lại tuyến đường biển. Theo cách nói của Washington, các xuồng nhỏ của Iran đã đe dọa tàu dân sự hoặc thương mại, và lực lượng Mỹ hành động để bảo vệ hoạt động đi lại qua tuyến được thiết lập nhằm khôi phục lưu thông hàng hải .

Các quan chức Mỹ cũng cố tách vụ nổ súng khỏi kịch bản lệnh ngừng bắn chính thức sụp đổ. Tường thuật liên quan đến AP cho biết giới lãnh đạo quân sự Mỹ vẫn nói lệnh ngừng bắn còn hiệu lực, bất chấp các vụ tấn công ở eo biển Hormuz và nhằm vào UAE . Viện Nghiên cứu Chiến tranh và Critical Threats Project cho biết ông Trump nói các cuộc tấn công gần đây nhất của Iran không cấu thành vi phạm ngừng bắn vì không có “hỏa lực hạng nặng” .

Cách Tehran nhìn nhận: cảnh báo và khẳng định kiểm soát

Phiên bản của Iran gần như đối lập hoàn toàn. Truyền thông liên kết với nhà nước Iran nói hải quân Iran đã bắn tên lửa, máy bay không người lái và rocket gần các tàu chiến Mỹ đang áp sát eo biển Hormuz, mô tả đây là hỏa lực cảnh báo sau khi các tàu này được cho là phớt lờ cảnh báo của Iran .

Theo cách diễn giải đó, Iran không tấn công tàu dân sự mà đang răn đe tàu chiến Mỹ. Viện Nghiên cứu Chiến tranh và Critical Threats Project đánh giá Iran đang cố thể hiện “quyền kiểm soát” đối với eo biển để đáp lại nỗ lực của Mỹ nhằm bảo đảm tự do hàng hải thương mại tại đây . Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Baqer Qalibaf cũng cáo buộc Mỹ và các đồng minh vi phạm lệnh ngừng bắn, gây nguy hiểm cho vận tải biển và luồng trung chuyển năng lượng qua tuyến đường này .

Hai câu chuyện trái ngược về cùng một vụ việc

Câu hỏi chính	Cách Mỹ mô tả	Cách Iran mô tả
Vì sao xảy ra đụng độ?	Lực lượng và xuồng nhỏ của Iran đe dọa hoặc nhắm vào tàu dân sự, tàu thương mại .	Tàu chiến Mỹ áp sát eo biển bất chấp cảnh báo và thách thức quyền kiểm soát của Iran .
Mục tiêu của chiến dịch Mỹ là gì?	Mở lại và hộ tống giao thông thương mại qua Hormuz .	Làm suy yếu quyền kiểm soát của Iran đối với tuyến biển, theo cách diễn giải của Iran và các đánh giá về lập trường của Tehran .
Vụ đụng độ có chấm dứt lệnh ngừng bắn không?	Quan chức Mỹ nói lệnh ngừng bắn vẫn còn hiệu lực .	Quan chức Iran cáo buộc Mỹ và đồng minh vi phạm, gây nguy hiểm cho vận tải biển .

Lệnh ngừng bắn đã sụp đổ chưa?

Dựa trên các tường thuật hiện có, câu trả lời thận trọng nhất là: chưa có dấu hiệu rõ ràng rằng lệnh ngừng bắn đã chính thức sụp đổ theo cách được các bên thừa nhận. Lãnh đạo quân sự Mỹ nói thỏa thuận vẫn còn hiệu lực . AP mô tả chiến tranh có nguy cơ bùng lại nhưng lệnh ngừng bắn dường như vẫn đứng vững, trong khi Reuters nói thỏa thuận đình chiến đang chịu sức ép hoặc bị đặt vào thế nguy hiểm sau khi Mỹ và Iran nổ súng .

Vì vậy, vụ đụng độ ở Hormuz nên được hiểu là một phép thử nghiêm trọng đối với lệnh ngừng bắn ngày 8/4, hơn là dấu chấm hết rõ ràng cho thỏa thuận. Nó phơi bày hai tuyên bố không thể dễ dàng dung hòa: Washington nói họ bảo vệ tàu dân sự đi qua Hormuz, còn Tehran nói họ cảnh báo tàu chiến Mỹ và khẳng định quyền kiểm soát eo biển . Hồ sơ công khai trong các nguồn hiện có chưa giải quyết dứt điểm bên nào khơi mào cuộc đối đầu; điều chắc chắn hơn là cả hai đã dùng cùng một sự kiện để bảo vệ hai tầm nhìn đối nghịch về việc ai được “giữ trật tự” trên tuyến hàng hải này.