Vì sao BIS lo ngại cơn sốt đầu tư AI có thể gây bất ổn tài chính

AI có thể đem lại bước nhảy về năng suất mà vẫn tạo ra một chu kỳ đầu tư thiếu bền vững. Đây là thông điệp trọng tâm trong các phát biểu gần đây của Pablo Hernández de Cos, Tổng giám đốc Ngân hàng Thanh toán Quốc tế (BIS) — tổ chức thường được gọi là “ngân hàng của các ngân hàng trung ương”. Theo ông, nếu chi tiêu vốn, vay nợ và các cam kết giữa doanh nghiệp tăng nhanh hơn khả năng tạo dòng tiền bền vững, lợi ích công nghệ vẫn có thể đi kèm rủi ro cho ổn định tài chính. 17

Quy mô đầu tư đã trở thành vấn đề vĩ mô

BIS ước tính 5 công ty công nghệ lớn nhất thế giới sẽ đầu tư hơn 1 nghìn tỷ USD vào AI trong hai năm 2025–2026. Ở quy mô này, cuộc đua xây năng lực tính toán, trung tâm dữ liệu và hạ tầng liên quan không còn chỉ là câu chuyện riêng của ngành công nghệ: nó có thể tác động đến đầu tư, điều kiện huy động vốn và các thị trường tài chính nói chung. 1

Mối lo không phải mọi khoản chi cho AI đều lãng phí. Vấn đề là cạnh tranh gay gắt để giành năng lực tính toán và đầu vào hạ tầng có thể khiến doanh nghiệp cam kết vốn từ rất sớm, khi doanh thu cuối cùng từ dịch vụ AI vẫn chưa rõ ràng. Nghiên cứu của BIS gọi đây là một cuộc đua đầu tư, trong đó chính cấu trúc tài trợ có thể làm hệ thống dễ tổn thương hơn. 14

Nợ và tín dụng tư nhân làm rủi ro lớn hơn thế nào?

Theo Hernández de Cos, giai đoạn đầu phát triển AI chủ yếu được tài trợ bằng nguồn lực nội bộ và vốn cổ phần. Gần đây, quy mô đầu tư đã phình to và ngày càng phụ thuộc vào vốn bên ngoài, thường đến từ các công ty tín dụng tư nhân (private credit). 25

Điều này khiến kịch bản xấu trở nên nhạy cảm hơn. Nếu doanh thu hoặc lợi suất đầu tư không đạt kỳ vọng, bên đi vay vẫn phải trả nợ. BIS cảnh báo đầu tư dựa vào nợ có thể buộc doanh nghiệp phải bán tháo các tài sản chuyên dụng khi thị trường đảo chiều — một rủi ro đáng chú ý với những tài sản đắt đỏ, được xây riêng cho mục đích cụ thể và khó chuyển sang công dụng khác. 14

Tín dụng tư nhân có thể mở rộng nguồn vốn cho hạ tầng AI, nhưng vai trò lớn hơn của nó cũng đòi hỏi cơ quan giám sát phải biết rủi ro rốt cuộc nằm ở đâu. Vấn đề cốt lõi không phải sự tồn tại của tín dụng tư nhân, mà là liệu mức đòn bẩy, tài sản bảo đảm và các cam kết liên kết có được nhìn nhận đầy đủ trước khi căng thẳng xảy ra hay không.

“Tài trợ vòng tròn” là gì, và vì sao tính mờ đục đáng ngại?

BIS đặc biệt lưu ý rủi ro từ các khoản góp vốn chéo và thỏa thuận kết nối nhà sản xuất chip, các hãng cung cấp điện toán đám mây quy mô rất lớn (hyperscaler), công ty AI và đơn vị hạ tầng. Các mối liên hệ này có thể gồm đầu tư vốn cổ phần cùng những cam kết hỗ trợ lẫn nhau trong quá trình mở rộng. 1425

Những cấu trúc như vậy có thể giúp huy động tiền nhanh để xây hạ tầng, song cũng khiến đường lan truyền rủi ro khó vẽ hơn. Khi cùng một nhóm doanh nghiệp đồng thời là nhà cung cấp, nhà đầu tư, khách hàng và bên tài trợ, một đợt giảm kỳ vọng về nhu cầu AI có thể gây sức ép lên nhiều bảng cân đối kế toán cùng lúc. BIS cảnh báo nợ và góp vốn vòng tròn làm tăng tính mong manh tài chính, đồng thời khiến khả năng xảy ra đổ vỡ cao hơn. 14

Câu hỏi thực tế dành cho nhà đầu tư và cơ quan giám sát là: ai sẽ chịu lỗ nếu dòng tiền AI được kỳ vọng không xuất hiện? Cấu trúc thiếu minh bạch có thể khiến câu trả lời bị trì hoãn, làm tăng nguy cơ một đợt điều chỉnh định giá diễn ra hỗn loạn.

Định giá cao và nguy cơ ngoại suy quá xa

Định giá cao không tự thân chứng minh có bong bóng, cũng không phủ nhận giá trị kinh tế tiềm năng của AI. Nhưng nó khiến thị trường nhạy cảm hơn với mọi thay đổi trong kỳ vọng. BIS đã nêu rủi ro định giá ở mức cao, cũng như khả năng cuộc đua đầu tư tạo ra những cam kết quá mức nếu doanh nghiệp và nhà đầu tư ngoại suy lợi nhuận tương lai quá xa. 114

So sánh lịch sử ở đây không có nghĩa AI giống hệt một cơn sốt công nghệ trước đó. Điểm tương đồng là các công nghệ có sức biến đổi lớn đôi khi đi cùng xây dựng hạ tầng quá mức, đòn bẩy tài chính và thua lỗ trước khi lợi ích kinh tế dài hạn trở nên rõ ràng. Rủi ro cần theo dõi là sự lệch pha giữa tốc độ rót vốn hôm nay với thời điểm và quy mô dòng tiền trong tương lai.

Năng suất có thể tăng, nhưng không tự động

BIS vẫn nhìn thấy tiềm năng đáng kể để AI nâng năng suất. Tuy nhiên, kết quả này không chỉ phụ thuộc vào các mô hình mạnh hơn. Doanh nghiệp cần tái thiết kế quy trình, đầu tư vào các hệ thống bổ trợ và đưa công nghệ lan tỏa ra ngoài một nhóm nhỏ công ty tiên phong. 17

Hiệu quả kinh tế trên diện rộng còn phụ thuộc vào hạ tầng số và năng lượng đáng tin cậy, lực lượng lao động có kỹ năng phù hợp, cùng năng lực triển khai hiệu quả của doanh nghiệp và khu vực công. Nói cách khác, chi nhiều tiền cho hạ tầng không tự nó bảo đảm tăng trưởng năng suất được chia sẻ rộng rãi.

Việc làm, phân phối lợi ích và khả năng chống chịu trước rủi ro mạng

BIS cũng nhấn mạnh chi phí điều chỉnh của một nền kinh tế vận hành ngày càng nhiều bằng AI. Khi các công cụ có năng lực cao hơn được áp dụng vào nhiều nhiệm vụ và nghề nghiệp, nguy cơ dịch chuyển lao động có thể tăng lên; vẫn chưa chắc công việc mới và nhu cầu gia tăng có đủ để bù đắp hay không. 3

Vì vậy, đào tạo lại, học tập suốt đời và khả năng chuyển đổi việc làm cần được xem là chính sách kinh tế trọng tâm, thay vì vấn đề phụ. Đây cũng là câu chuyện về phân phối lợi ích: thành quả năng suất có thể tập trung vào doanh nghiệp, người lao động và quốc gia vốn đã tiếp cận tốt hơn với vốn, năng lực tính toán, dữ liệu và kỹ năng.

AI còn tạo thêm rủi ro vận hành và an ninh mạng. Hernández de Cos lưu ý AI có thể khuếch đại rủi ro mô hình, hành vi tương quan và các chuỗi ra quyết định thiếu minh bạch trong lĩnh vực tài chính. 18 Việc phụ thuộc rộng hơn vào một số ít nhà cung cấp đám mây, mô hình và chip cũng có thể tạo ra các điểm yếu vận hành chung. Do đó, quản trị hiệu quả, kiểm tra khả năng chống chịu và giám sát thực chất của con người quan trọng không kém việc theo dõi rủi ro tài chính.

Nhà hoạch định chính sách và ngân hàng trung ương cần theo dõi gì?

Lập luận của BIS là kêu gọi thận trọng, không phải coi đầu tư AI vốn dĩ có hại. Nhà hoạch định chính sách cần thúc đẩy những điều kiện giúp lợi ích năng suất dễ thành hiện thực hơn — kỹ năng, cạnh tranh, hạ tầng và khả năng tiếp cận rộng — đồng thời giám sát đòn bẩy, định giá và các liên kết khuất trong hệ thống tài chính. 1725

Hợp tác quốc tế là thiết yếu bởi chuỗi cung ứng AI, thị trường vốn và các mối đe dọa mạng đều vượt qua biên giới. BIS xem ổn định tài chính là một lợi ích công toàn cầu; vì thế, chia sẻ thông tin và phương pháp phân tích chung giữa các ngân hàng trung ương, cơ quan giám sát và quản lý càng trở nên quan trọng. 21

Giai đoạn tiếp theo có thể làm thay đổi bên hưởng lợi

Một chuyển dịch trong chu kỳ đầu tư AI cũng là nguồn rủi ro chuyển tiếp. Goldman Sachs nhận định việc triển khai AI trong doanh nghiệp đang tăng lên, với trọng tâm dịch chuyển dần sang giai đoạn suy luận (inference) và ứng dụng sau khởi đầu chậm. 32

Điều đó không đồng nghĩa chi tiêu hạ tầng chắc chắn sẽ sụp đổ. Nhưng lợi nhuận cuối cùng có thể phân bổ khác đi khi AI chuyển từ giai đoạn xây năng lực sang khai thác năng lực đã xây. Với các dự án vay nợ nhiều và nhà cung cấp hạ tầng ở giai đoạn muộn của chu kỳ, khác biệt này đặc biệt quan trọng. Một nền kinh tế AI vẫn có thể sinh lời nhưng vẫn tạo ra bên thua cuộc nếu nhu cầu, giá bán hoặc nhịp độ chi tiêu vốn tiếp theo không đáp ứng những giả định đã được đưa vào mô hình tài trợ hôm nay. Vì vậy, cảnh báo của BIS nên được hiểu là lời nhắc cần tách bạch tiềm năng dài hạn của AI với sức chống chịu tài chính của con đường dùng để xây dựng nó. 1417