Pashinyan bác tối hậu thư trưng cầu dân ý của Putin, Nga gia tăng sức ép trước thềm bầu cử Armenia

Mối quan hệ giữa Moscow và Yerevan đang trải qua sự rạn nứt nghiêm trọng nhất trong nhiều thập kỷ khi Thủ tướng Armenia Nikol Pashinyan thẳng thừng bác bỏ một tối hậu thư do Nga dàn dựng, yêu cầu tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý về tương lai địa chính trị của đất nước. Cuộc khủng hoảng đã leo thang thành một chiến dịch gây sức ép đa chiều từ Điện Kremlin, kết hợp giữa cưỡng ép kinh tế, trả đũa ngoại giao và một chiến dịch can thiệp ngầm, chỉ vài ngày trước cuộc bầu cử quốc hội ngày 7 tháng 6 của Armenia.

Lập trường của ông Pashinyan vẫn nhất quán: mặc dù Armenia đang làm sâu sắc hơn quan hệ với Liên minh châu Âu (EU), tiến trình này vẫn chưa đạt đến điểm mà một lựa chọn nhị phân rõ ràng giữa EU và Liên minh Kinh tế Á-Âu (EAEU) do Nga dẫn đầu là không thể tránh khỏi, hoặc thậm chí là hợp lý để đưa ra cho cử tri . Ông mô tả quan hệ song phương với Nga đang trong "giai đoạn chuyển đổi", báo hiệu rằng hiện trạng trước đây đã vĩnh viễn kết thúc .

"Cuộc ly hôn nhẹ nhàng" của Putin và yêu cầu trưng cầu dân ý

Giai đoạn công khai của cuộc đối đầu này bắt đầu vào ngày 11 tháng 5 năm 2026, khi Tổng thống Putin công khai kêu gọi Armenia tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý về tương lai địa chính trị của mình. Phát biểu tại một cuộc họp báo, ông lập luận rằng việc kết hợp hội nhập EU với tư cách thành viên EAEU là "chắc chắn không thể" và định hình viễn cảnh Armenia rời khỏi khối này như một "cuộc ly hôn nhẹ nhàng, thông minh và đôi bên cùng có lợi" . Ngôn từ này, bề ngoài có vẻ ngoại giao, nhưng được hiểu rộng rãi là một thách thức trực tiếp đối với chính phủ của ông Pashinyan chỉ vài tuần trước khi người dân Armenia đi bỏ phiếu.

Tối hậu thư được chính thức hóa vào ngày 29 tháng 5, khi các nhà lãnh đạo của Nga, Belarus, Kazakhstan và Kyrgyzstan ra một tuyên bố chung đe dọa đình chỉ tư cách thành viên EAEU của Armenia. Tuyên bố, được công bố trên trang web của Điện Kremlin, viện dẫn "những rủi ro đáng kể đối với an ninh kinh tế" của khối từ quỹ đạo hướng tới EU của Armenia . Các thành viên EAEU yêu cầu Armenia đồng ý tổ chức trưng cầu dân ý "càng sớm càng tốt" và đặt ra thời hạn tháng 12 năm 2026 để xem xét hậu quả của việc đình chỉ .

Ông Pashinyan đã bác bỏ yêu cầu này một cách dứt khoát vào ngày 1 tháng 6, tuyên bố trong một bài phát biểu qua video rằng "tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý là phi lý" cho đến khi sự lựa chọn giữa hai khối "trở nên không thể tránh khỏi". Ông nhấn mạnh rằng Armenia sẽ tiếp tục làm việc trong khuôn khổ EAEU cho đến khi một đơn xin gia nhập EU chính thức hoặc tư cách ứng cử viên biến sự đánh đổi này thành hiện thực .

Cảnh báo kinh tế và cái giá đắt khi rời EAEU

Nga đã nói rõ rằng bước ngoặt về phía phương Tây của Armenia sẽ mang một cái giá kinh tế nặng nề. Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov cảnh báo rằng khi Armenia tiến gần hơn đến EU, nước này "chắc chắn sẽ phải đối mặt với các vấn đề trong EAEU", nhấn mạnh rằng Armenia "không thể và không nên làm điều đó bằng chi phí tài chính của các nước EAEU" .

Dữ liệu chính thức của Armenia nhấn mạnh những rủi ro: gần 40% kim ngạch ngoại thương của Armenia gắn liền với EAEU. Năm 2025, nước này thu về 3,2 tỷ USD từ xuất khẩu sang các quốc gia thành viên EAEU, với 2,9 tỷ USD chỉ riêng sang Nga. Rời khỏi khối sẽ tước bỏ của Yerevan mức thuế suất thấp thống nhất 5% và quyền nhập khẩu miễn thuế đối với một loạt hàng hóa .

Các quan chức Nga thậm chí còn dự báo những hậu quả nghiêm trọng hơn. Phó Thủ tướng Alexei Overchuk cảnh báo rằng việc rời EAEU sẽ khiến xuất khẩu của Armenia giảm 70-80%, trong khi giá năng lượng và thực phẩm sẽ tăng mạnh . Chính ông Putin tuyên bố Armenia có thể mất ít nhất 14% GDP nếu rời khỏi khối . Thư ký Hội đồng An ninh Sergei Shoigu còn đi xa hơn, ước tính mức suy giảm GDP từ 30-40% và cảnh báo rằng Yerevan "không nên trông chờ vào các khoản trợ cấp hào phóng từ EU" .

Như một chiến thuật gây sức ép tức thời, Nga đã áp đặt lệnh cấm nhập khẩu cá Armenia bắt đầu từ ngày 1 tháng 6, chỉ vài ngày trước cuộc bầu cử .

Triệu hồi đại sứ: Đòn leo thang ngoại giao

Ngày 30 tháng 5, Nga đã triệu hồi Đại sứ tại Armenia, ông Sergei Kopyrkin, về Moscow để "tham vấn" – một tín hiệu ngoại giao cổ điển thể hiện sự không hài lòng nghiêm trọng. Tuyên bố của Bộ Ngoại giao Nga thẳng thắn một cách bất thường, viện dẫn "các bước đi của giới lãnh đạo Armenia nhằm xích lại gần hơn với Liên minh châu Âu, do đó làm suy yếu hợp tác trong khuôn khổ Liên minh Kinh tế Á-Âu" .

Việc triệu hồi diễn ra chỉ một ngày sau lời đe dọa đình chỉ tư cách thành viên từ EAEU và rõ ràng được phối hợp để tối đa hóa sức ép trước thềm cuộc bỏ phiếu ngày 7 tháng 6. Nhiều hãng tin đưa tin đây là dấu hiệu mới nhất cho thấy mối quan hệ đang xấu đi nhanh chóng giữa hai đồng minh lâu năm .

Những cuộc gọi chúc mừng sinh nhật: Ngoại giao như một kênh gây sức ép

Những cuộc điện đàm giữa ông Pashinyan và ông Putin đã trở thành những khoảnh khắc lặp đi lặp lại để mỗi bên phát tín hiệu về thái độ giữa lúc khủng hoảng leo thang. Mô hình này bắt đầu một cách nghiêm túc vào ngày 17 tháng 1 năm 2025, khi ông Pashinyan chủ động gọi cho ông Putin để giải thích về các bước lập pháp của Armenia hướng tới gia nhập EU. Cuộc trò chuyện đã dẫn đến những gì mà các nguồn tin mô tả là "những cảnh báo nghiêm khắc từ Moscow" . Ông Pashinyan sau đó xác nhận rằng Nga có "một số quan ngại" về tiến trình gia nhập EU .

Vào ngày 7 tháng 10 năm 2025, ông Pashinyan gọi điện chúc mừng sinh nhật ông Putin, với việc cả hai bên công khai nhấn mạnh mối quan hệ song phương tiếp tục . Đến ngày 1 tháng 6 năm 2025, ông Putin đáp lễ bằng một cuộc gọi chúc mừng sinh nhật lần thứ 50 tới ông Pashinyan . Những cử chỉ qua lại này, bề ngoài có vẻ thân tình, ngày càng trở thành địa điểm để mỗi nhà lãnh đạo nhắc lại lập trường không thể dung hòa của mình - với việc ông Putin gần đây nhất đã nhấn mạnh "mối quan hệ hữu nghị Armenia-Nga" trong một thông điệp sinh nhật ngay cả khi mối quan hệ rộng lớn hơn đang sụp đổ .

Tình báo phương Tây tiết lộ sự can thiệp bầu cử ngầm của Nga

Chiều kích bùng nổ nhất của cuộc khủng hoảng xuất hiện vào ngày 29 tháng 5, khi một cuộc điều tra của Reuters - dựa trên các cuộc phỏng vấn với năm quan chức tình báo phương Tây và các tài liệu chính phủ - tiết lộ rằng Nga đã tăng cường một chiến dịch ngầm nhằm ngăn cản ông Pashinyan tái đắc cử .

Các biện pháp được báo cáo tạo thành một bộ công cụ chiến tranh hỗn hợp toàn diện:

Thông tin sai lệch quy mô lớn. Các nhà nghiên cứu đã ghi nhận một trong những chiến dịch thông tin sai lệch thân Điện Kremlin rộng lớn nhất trong những năm gần đây, nhắm vào Armenia với các video giả mạo và trang web giả. Đến đầu tháng 5 năm 2026, 343 video giả mạo đã được công bố như một phần của mạng lưới thông tin sai lệch "Matryoshka", vốn ngày càng dựa vào trí tuệ nhân tạo để tạo nội dung. Chiến dịch bắt đầu từ đầu tháng 3 và chỉ đứng thứ hai về quy mô sau chiến dịch được quan sát trong cuộc bầu cử năm 2025 của Moldova . Một bản tóm tắt chính sách từ Viện Nghiên cứu Nhân quyền lưu ý rằng các hoạt động này đã phát triển thành "những nỗ lực phức tạp, đa tầng nhằm định hình quỹ đạo chính trị của Armenia", bao gồm can thiệp bầu cử, tài chính chính trị bất hợp pháp và lôi kéo thể chế .

Cử tri nhập khẩu. Yếu tố táo bạo nhất là một kế hoạch trị giá 50 triệu USD được báo cáo nhằm vận chuyển hàng chục nghìn công dân mang hai quốc tịch Nga-Armenia đến Armenia để tác động đến kết quả bầu cử . Một số nguồn tin đã trích dẫn con số 100.000 cử tri đang được xem xét để vận chuyển .

Hậu thuẫn cho phe đối lập tỷ phú. Các báo cáo tình báo cũng chỉ ra sự hậu thuẫn của Nga cho một nhân vật đối lập tỷ phú như một công cụ để thách thức nhiệm vụ thân phương Tây của ông Pashinyan .

Cơ quan tình báo nước ngoài của chính Armenia đã cảnh báo trong một báo cáo trước đó vài tháng rằng "các hoạt động thông tin độc hại quy mô lớn từ các tác nhân bên ngoài" đang diễn ra, bao gồm các thuyết âm mưu nhằm "tác động đến lá phiếu" .

Phản ứng của EU và canh bạc bầu cử của ông Pashinyan

Mặc dù các nguồn được cung cấp không có một tuyên bố độc lập nào của EU sử dụng cụm từ "lên án sự cưỡng ép", nhiều quốc gia thành viên và thể chế EU đã liên tục ủng hộ quyền chủ quyền của Armenia trong việc theo đuổi hội nhập châu Âu. Lập trường chính thức của EU - rằng con đường châu Âu của Armenia là một lựa chọn chủ quyền - đã được tái khẳng định nhiều lần trong các kênh ngoại giao được các báo cáo trích dẫn . EU cũng cáo buộc Nga cố gắng "làm tổn hại nền kinh tế Armenia và ảnh hưởng đến kết quả của cuộc bầu cử quốc hội" .

Ông Pashinyan đang đặt cược rằng một chiến thắng trong cuộc bầu cử quốc hội sẽ khóa chặt định hướng địa chính trị mới của Armenia. Các chỉ báo ban đầu cho thấy ông có thể thành công: một cuộc thăm dò của Euronews công bố ngày 31 tháng 5 cho thấy ông đang trên đà giành chiến thắng vang dội và một nhiệm vụ thân phương Tây. Báo cáo lưu ý rằng ông Putin đã so sánh Armenia với Ukraine, cảnh báo về một quỹ đạo tương tự - một sự so sánh được đưa ra chỉ vài ngày sau khi cựu Tổng thống Mỹ Donald Trump dành cho ông Pashinyan "sự ủng hộ hoàn toàn và tuyệt đối" .

Hệ quả tích lũy là sự sụp đổ nhanh chóng của liên minh Armenia-Nga kéo dài hàng thập kỷ. Ông Pashinyan đã đặt tương lai chính trị của mình vào một bước ngoặt về phía phương Tây, và cuộc bầu cử ngày 7 tháng 6 đã trở thành một cuộc trưng cầu dân ý trên thực tế về lựa chọn đó - bất kể Điện Kremlin có thành công trong việc ép buộc một cuộc trưng cầu chính thức hay không.