WHO tuyên bố tình trạng khẩn cấp y tế toàn cầu vì ổ dịch Ebola Congo–Uganda

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã tuyên bố đợt bùng phát Ebola tại Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC) và Uganda là Tình trạng khẩn cấp y tế công cộng gây quan ngại quốc tế (Public Health Emergency of International Concern – PHEIC) — mức cảnh báo cao nhất theo Quy định Y tế Quốc tế.

Quyết định này cho thấy ổ dịch có nguy cơ lan ra ngoài phạm vi các quốc gia bị ảnh hưởng và cần sự phối hợp quốc tế để kiểm soát. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa thế giới đang đối mặt với một đại dịch. Thay vào đó, nó nhằm thúc đẩy huy động nguồn lực toàn cầu, tăng cường giám sát và đẩy nhanh các biện pháp ứng phó.

Ổ dịch đang xảy ra ở đâu

Tâm điểm của đợt bùng phát nằm tại tỉnh Ituri ở vùng đông bắc CHDC Congo, nơi các cụm ca bệnh và tử vong nghi liên quan đến Ebola được phát hiện đầu tiên.

Các địa điểm chính đã ghi nhận ca bệnh gồm:

• Tỉnh Ituri, CHDC Congo: khu vực tâm dịch với nhiều khu y tế bị ảnh hưởng và phần lớn ca nghi nhiễm.
• Kinshasa, CHDC Congo: đã xác nhận một ca nhiễm bằng xét nghiệm tại thủ đô, cách tâm dịch khoảng 1.000 km.
• Uganda: ghi nhận các ca nhiễm “nhập khẩu” ở những người từng di chuyển từ Congo.

Sự lan rộng địa lý này đáng lo ngại vì khu vực Trung Phi có nhiều tuyến giao thương và biên giới dễ qua lại. Nếu hệ thống giám sát không phát hiện sớm, virus có thể lan nhanh giữa các quốc gia.

Quy mô ổ dịch hiện nay

Số liệu vẫn đang được cập nhật vì công tác điều tra dịch tễ còn tiếp diễn. Tuy vậy, các cơ quan y tế đã ghi nhận hàng trăm ca nghi nhiễm.

Một số ước tính hiện có gồm:

• Hơn 300 ca nghi nhiễm liên quan đến ổ dịch.
• Khoảng 80–88 ca tử vong nghi ngờ tại các khu vực bị ảnh hưởng.
• 8 ca xác nhận bằng xét nghiệm tại CHDC Congo (tính đến giữa tháng 5).
• 2 ca xác nhận tại Uganda được xác định là lây nhiễm sau khi di chuyển từ Congo.

Trong giai đoạn đầu của một ổ dịch, các con số này thường thay đổi khi việc xét nghiệm và giám sát được mở rộng.

Vì sao chủng Bundibugyo khiến giới y tế lo ngại

Ổ dịch hiện nay do virus Ebola chủng Bundibugyo gây ra — một trong những biến thể ít gặp hơn của Ebola.

Chưa có vaccine hoặc thuốc điều trị được phê duyệt

Khác với chủng Zaire (đã có vaccine và thuốc điều trị được sử dụng trong các đợt bùng phát trước), Bundibugyo hiện chưa có vaccine hay liệu pháp đặc hiệu được cấp phép.

Điều này khiến các chiến dịch tiêm chủng phòng dịch — vốn từng rất hiệu quả — không thể triển khai ngay trong ổ dịch hiện tại.

Ít được nghiên cứu hơn

Bundibugyo xuất hiện hiếm hơn so với chủng Zaire, vì vậy dữ liệu khoa học và kinh nghiệm ứng phó trong quá khứ còn hạn chế. Điều này khiến việc dự đoán diễn biến dịch khó khăn hơn.

Nguy cơ lan rộng trong khu vực

WHO cảnh báo các quốc gia có chung biên giới với Congo có nguy cơ cao ghi nhận thêm ca bệnh do sự di chuyển của người dân qua lại trong khu vực.

Vì sao WHO khuyến cáo không đóng cửa biên giới

Mặc dù ổ dịch đã vượt qua biên giới quốc gia, các cơ quan y tế quốc tế không khuyến khích đóng cửa biên giới hoặc áp đặt lệnh cấm đi lại toàn diện.

Kinh nghiệm từ các đợt dịch trước cho thấy biện pháp này có thể gây phản tác dụng vì:

• làm gián đoạn hoạt động cứu trợ và y tế
• khiến người có triệu chứng ngại khai báo
• đẩy việc di chuyển sang các lối qua lại không chính thức khó kiểm soát

Thay vào đó, WHO khuyến nghị tăng cường giám sát biên giới, sàng lọc y tế và phối hợp khu vực để phát hiện sớm và ngăn chặn lây truyền.

Các biện pháp ứng phó đang triển khai

Nhiều tổ chức y tế quốc tế và khu vực đã bắt đầu mở rộng nỗ lực kiểm soát dịch.

WHO

WHO đang tăng cường hỗ trợ chính phủ Congo trong điều tra ổ dịch, xét nghiệm phòng thí nghiệm, giám sát dịch tễ và kiểm soát nhiễm khuẩn tại các khu vực bị ảnh hưởng ở tỉnh Ituri.

Việc tuyên bố PHEIC cũng giúp huy động tài trợ quốc tế, chuyên gia và cơ chế phối hợp khẩn cấp giữa các quốc gia và tổ chức y tế toàn cầu.

Africa CDC

Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh châu Phi (Africa CDC) đã kích hoạt các cơ chế ứng phó khẩn cấp và kêu gọi phối hợp khu vực giữa Congo, Uganda và các nước lân cận.

Các bước triển khai bao gồm cử đội quản lý sự cố và tăng cường giám sát dịch tại khu vực biên giới.

Chính phủ các quốc gia liên quan

Các cơ quan y tế quốc gia đang tập trung vào:

• phát hiện sớm và cách ly ca nghi nhiễm
• truy vết những người tiếp xúc gần
• tăng cường kiểm soát nhiễm khuẩn tại bệnh viện
• giám sát tại cửa khẩu và các trung tâm giao thông

Những biện pháp này nhằm cắt đứt chuỗi lây truyền trước khi dịch lan rộng sang các khu vực khác.

Vì sao tuyên bố khẩn cấp này quan trọng

Việc công bố Tình trạng khẩn cấp y tế công cộng gây quan ngại quốc tế cho thấy ổ dịch cần được cộng đồng quốc tế chú ý và phối hợp khẩn cấp, dù chưa đạt mức đại dịch.

Quyết định này giúp đẩy nhanh hỗ trợ toàn cầu và khuyến khích các quốc gia tăng cường giám sát và chuẩn bị ứng phó. Khi dịch đã ghi nhận lây truyền xuyên biên giới và liên quan đến một chủng virus chưa có vaccine, việc khống chế sớm được coi là yếu tố then chốt để ngăn chặn khủng hoảng y tế lớn hơn trong khu vực.