UNEP: 25 giải pháp khí hậu và không khí sạch có thể tạo 15 USD lợi ích cho mỗi 1 USD đầu tư

Thông điệp chính từ báo cáo Hidden Assets của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) và Liên minh Khí hậu và Không khí Sạch (CCAC) khá rõ ràng: biến đổi khí hậu và ô nhiễm không khí nên được xử lý như một bài toán chính sách thống nhất, thay vì hai chương trình tách rời. Báo cáo xem xét 25 giải pháp đã được chứng minh trong các lĩnh vực năng lượng, công nghiệp, giao thông, nông nghiệp, nấu ăn và sưởi ấm, cùng quản lý chất thải. 3

1 USD đầu tư không chỉ là chi phí

Theo đánh giá, mỗi 1 USD đầu tư vào gói giải pháp tích hợp có thể tạo ra khoảng 15 USD lợi ích kinh tế khi tính cả các lợi ích không được mua bán trực tiếp trên thị trường, như sức khỏe tốt hơn và chất lượng cuộc sống được cải thiện. Tỷ suất hoàn vốn nội bộ được ước tính khoảng 60%; còn nếu chỉ xét lợi ích thị trường, lợi ích vẫn vượt chi phí trong vòng 10 năm. 3

Điểm cần lưu ý là con số 15 USD không đồng nghĩa với 15 USD doanh thu tiền mặt. Đây là ước tính về tổng giá trị xã hội, trong đó có giá trị của việc giảm bệnh tật, tử vong sớm và những tổn thất phúc lợi khác. Nếu loại trừ các lợi ích phi thị trường này, mức hoàn vốn sẽ thấp hơn đáng kể. 1213

Nếu được triển khai đầy đủ, lợi ích hằng năm của gói biện pháp được dự báo tương đương 2,8% GDP toàn cầu vào năm 2035, 4,5% vào năm 2050 và 11,4% vào năm 2100. 13 UNEP cho biết chi phí triển khai 25 giải pháp tương đương 0,7% GDP trong toàn bộ giai đoạn thực hiện, qua đó củng cố kết luận rằng lợi ích lớn hơn chi phí bỏ ra. 19

Lợi ích sức khỏe là phần cốt lõi

Kết quả đáng chú ý nhất của báo cáo nằm ở sức khỏe cộng đồng: đến năm 2050, hành động tích hợp có thể tránh được khoảng 144 triệu ca tử vong sớm, cùng hàng trăm triệu trường hợp bệnh mạn tính. 3

Các lợi ích này đến từ việc giảm mức phơi nhiễm với ô nhiễm sinh ra từ hệ thống năng lượng dùng nhiên liệu hóa thạch, phương tiện giao thông, hoạt động công nghiệp, nấu ăn và sưởi ấm trong gia đình, nông nghiệp và chất thải. Những biện pháp được nêu gồm phát triển năng lượng tái tạo, nâng hiệu quả năng lượng, sử dụng xe điện, nhiên liệu nấu ăn sạch hơn, siết tiêu chuẩn khí thải xe và kiểm soát rò rỉ trong ngành dầu khí. 111

Giảm carbon, methane và các chất ô nhiễm cùng lúc

Gói giải pháp kết hợp giảm phát thải carbon dài hạn với cắt giảm nhanh các chất ô nhiễm vừa gây hại cho sức khỏe vừa làm Trái Đất nóng lên trong ngắn hạn. UNEP nhận định cách tiếp cận tích hợp mang lại hiệu quả cao hơn so với việc chỉ theo đuổi riêng mục tiêu khí hậu hoặc không khí sạch. 3

Theo các kịch bản của báo cáo, việc thực hiện đồng bộ có thể giúp giảm khoảng một nửa lượng phát thải CO₂, giảm khoảng 60% methane và cắt khoảng 70% muội than, sulfur dioxide cùng nitrogen oxides. Mức nóng lên tránh được được ước tính là 0,34°C vào năm 2050 và 1,4°C vào năm 2100. Đây là các dự báo theo kịch bản, không phải kết quả được bảo đảm tự động. 35

Nút thắt lớn nhất là năng lực triển khai

UNEP và CCAC nhận định trở ngại chính thường không phải là công nghệ hay hiệu quả kinh tế, mà là vấn đề thể chế. 3 Các rào cản bao gồm tình trạng ra quyết định phân mảnh, năng lực thực thi hạn chế và thiếu tài chính. 20

Vì vậy, báo cáo gợi mở một số ưu tiên khi đưa chính sách vào thực tế:

• Phối hợp xuyên ngành. Mục tiêu khí hậu, quy định chất lượng không khí, quy hoạch năng lượng, giao thông, nông nghiệp, y tế, nhà ở và chất thải cần được liên kết bằng các mục tiêu chung, thay vì vận hành trong những “ốc đảo” chính sách.
• Tăng năng lực tổ chức thực hiện. Cơ quan phụ trách cần có đầu mối trách nhiệm rõ ràng, dữ liệu đáng tin cậy và năng lực theo dõi, điều chỉnh chương trình. UNEP cho biết đầu tư vào các điều kiện hỗ trợ có thể giúp đưa việc triển khai đầy đủ đến sớm hơn tới một thập kỷ. 3
• Bảo đảm thực thi và giám sát. Luật môi trường và tiêu chuẩn phát thải chỉ phát huy tác dụng khi được thực hiện và kiểm tra hiệu quả. UNEP từng xác định việc thực thi yếu là một thách thức mang tính toàn cầu. 32
• Huy động nguồn vốn phù hợp. Chi phí đầu tư ban đầu vẫn có thể cản trở việc áp dụng, dù lợi ích dài hạn lớn. Vốn công, vốn ưu đãi và vốn tư nhân cần cùng hỗ trợ hạ tầng, công nghệ và khả năng tiếp cận của hộ gia đình đối với các giải pháp như nấu ăn sạch, giao thông sạch hơn và quản lý chất thải.

Hàm ý chính sách: đừng tách rời không khí sạch và khí hậu

Các con số trong báo cáo không phải là lợi ích tự động xuất hiện. Chúng phụ thuộc vào việc triển khai đầy đủ, đúng thời điểm cả 25 giải pháp; dòng vốn phải thực sự đi đến khâu thực hiện; và bộ máy quản lý phải đủ khả năng điều phối cũng như bảo đảm tuân thủ.

Kết luận rộng hơn là không khí sạch không nên chỉ được coi là “lợi ích phụ” của chính sách khí hậu; ngược lại, hành động khí hậu cũng không nên là phần bổ sung cho chính sách kiểm soát ô nhiễm. Một chiến lược thống nhất có thể tạo lập luận đầu tư thuyết phục hơn, vì nó đồng thời tính đến lợi ích về sức khỏe, kinh tế và khí hậu. 320