Phiên tòa Thiên An Môn tại Hồng Kông và tranh cãi quanh tội danh “kích động lật đổ”

Trong nhiều thập niên, Hồng Kông là nơi duy nhất trên lãnh thổ Trung Quốc tổ chức lễ tưởng niệm công khai quy mô lớn về sự kiện đàn áp tại Quảng trường Thiên An Môn năm 1989. Tuy nhiên, những người từng đứng ra tổ chức các hoạt động tưởng niệm này hiện đang bị xét xử theo luật an ninh quốc gia của thành phố.

Trung tâm của vụ án là câu hỏi pháp lý gây tranh cãi: liệu việc kêu gọi “chấm dứt chế độ một đảng” có cấu thành hành vi “kích động lật đổ quyền lực nhà nước” hay không.

Các thẩm phán cho biết họ hy vọng sẽ đưa ra phán quyết vào tháng 7 năm 2026, sau khi phần tranh luận cuối cùng của phiên tòa đã kết thúc.

Cáo buộc cốt lõi: khẩu hiệu chính trị thành tội danh hình sự

Công tố viên cho rằng các bị cáo đã quảng bá khẩu hiệu “end one‑party rule” (chấm dứt chế độ một đảng) – một thông điệp quen thuộc trong phong trào dân chủ Hồng Kông, ám chỉ việc chấm dứt sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Trung Quốc.

Theo phía công tố, việc kêu gọi thay đổi hệ thống chính trị như vậy đồng nghĩa với việc khuyến khích làm suy yếu hoặc lật đổ quyền lực nhà nước, hành vi bị hình sự hóa theo luật an ninh quốc gia do Bắc Kinh áp đặt đối với Hồng Kông.

Luật sư Chow Hang‑tung và nhà hoạt động công đoàn kỳ cựu Lee Cheuk‑yan đều không nhận tội, lập luận rằng khẩu hiệu này chỉ là một hình thức biểu đạt chính trị đã tồn tại lâu năm tại Hồng Kông.

Trong khi đó, cựu nghị sĩ đối lập Albert Ho – cũng là lãnh đạo của cùng tổ chức – đã nhận tội, thừa nhận rằng ông từng vận động cho việc chấm dứt chế độ một đảng ở Trung Quốc đại lục.

Tội danh “kích động lật đổ” có thể khiến bị cáo đối mặt với mức án tối đa 10 năm tù.

Vai trò của Liên minh Hồng Kông

Cả ba bị cáo đều từng giữ vai trò lãnh đạo trong Hong Kong Alliance in Support of Patriotic Democratic Movements of China (Liên minh Hồng Kông ủng hộ các phong trào dân chủ yêu nước ở Trung Quốc).

Tổ chức này được thành lập sau các cuộc biểu tình năm 1989 và trong hơn ba thập niên đã tổ chức lễ thắp nến tưởng niệm hàng năm tại Công viên Victoria.

Sự kiện này thu hút hàng chục nghìn người tham gia mỗi năm và từng là hoạt động tưởng niệm Thiên An Môn công khai lớn nhất trong lãnh thổ Trung Quốc.

Tuy nhiên, trong làn sóng trấn áp chính trị những năm gần đây, chính quyền đã nhắm vào tổ chức này. Liên minh Hồng Kông hiện đã giải thể, và các buổi tưởng niệm lớn tại Victoria Park cũng chấm dứt.

Hơn bốn năm bị giam trước khi có phán quyết

Một điểm đáng chú ý khác của vụ án là thời gian tạm giam kéo dài.

Chow và Lee bị bắt năm 2021 và đã bị giam hơn bốn năm trước khi có bản án, tương đương hơn 1.500 ngày bị tạm giam mà chưa bị kết tội.

Theo luật an ninh quốc gia, điều kiện được tại ngoại rất nghiêm ngặt. Tòa án chỉ có thể cho phép bảo lãnh nếu tin rằng bị cáo sẽ không tiếp tục thực hiện các hành vi bị coi là đe dọa an ninh quốc gia.

Các tổ chức nhân quyền đã chỉ trích việc giam giữ kéo dài và tiêu chuẩn bảo lãnh chặt chẽ, cho rằng điều này làm dấy lên lo ngại về quy trình tố tụng và quyền tự do biểu đạt.

Vì sao phiên tòa này được theo dõi sát sao

Vụ án không chỉ liên quan đến ba cá nhân. Nó phản ánh sự thay đổi lớn trong môi trường pháp lý và chính trị của Hồng Kông kể từ khi luật an ninh quốc gia được ban hành năm 2020.

Những hoạt động trước đây từng hợp pháp – như tổ chức lễ tưởng niệm hoặc nêu khẩu hiệu chính trị – nay có thể bị xem xét dưới góc độ tội phạm an ninh quốc gia.

Các nhà phê bình cho rằng luật này đã làm suy yếu gần như toàn bộ hệ thống đối lập có tổ chức và thu hẹp đáng kể không gian cho bất đồng chính kiến ở Hồng Kông.

Do cáo buộc trong vụ án chủ yếu dựa vào phát biểu, khẩu hiệu và hoạt động tưởng niệm, nhiều người coi đây là phép thử quan trọng cho việc tòa án sẽ diễn giải khái niệm “kích động lật đổ” rộng đến mức nào.

Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo

Sau nhiều tháng xét xử và phần tranh luận cuối cùng, hội đồng gồm ba thẩm phán phụ trách các vụ án an ninh quốc gia cho biết họ hy vọng công bố phán quyết vào tháng 7/2026.

Phán quyết này có thể ảnh hưởng đáng kể đến cách tòa án Hồng Kông xử lý các hành vi vận động chính trị và tưởng niệm lịch sử trong khuôn khổ luật an ninh quốc gia.

Vì vậy, vụ án không chỉ xoay quanh ba nhà hoạt động hay một khẩu hiệu chính trị – mà còn phản ánh ranh giới mới của tự do chính trị tại Hồng Kông sau năm 2020.