Sa thải vì AI đang phản tác dụng: Nghiên cứu mới cho thấy năng suất giảm, cổ phiếu không tăng, và thường dẫn đến chi phí tuyển lại đắt đỏ

Trong hai năm qua, hàng trăm nghìn người lao động đã mất việc làm khi các công ty viện dẫn trí tuệ nhân tạo là lý do cho việc cắt giảm. Logic ban đầu có vẻ đơn giản: tự động hóa nhiệm vụ, giảm biên chế, tăng năng suất và đền đáp cổ đông.

Tuy nhiên, một khối lượng nghiên cứu ngày càng lớn—dựa trên các cuộc khảo sát với 6.000 giám đốc điều hành, 39.000 người lao động tại 36 quốc gia, phân tích thị trường chứng khoán và dữ liệu thu nhập doanh nghiệp—lại kể một câu chuyện hoàn toàn khác. Sa thải vì AI đang thất bại trên hầu hết mọi thước đo mà nó được kỳ vọng sẽ cải thiện.

Sa thải vì AI làm suy yếu chính năng suất mà nó được cho là sẽ giải phóng

Nghiên cứu mới được công bố vào tháng 8 năm 2026 cho thấy việc sa thải do AI và sự bất an trong công việc sau đó "đang tích cực phá hủy chính những điều kiện cần thiết để AI giúp người lao động làm việc hiệu quả hơn" . Khi người lao động lo sợ bị sa thải, họ sẽ mất gắn kết thay vì đón nhận các công cụ AI, tạo ra một vòng luẩn quẩn tự đánh bại chính mục tiêu, triệt tiêu các lợi ích về hiệu quả mà các nhà quản lý hy vọng đạt được .

Sự mất gắn kết này có thể đo lường được và phổ biến rộng rãi:

• Hơn một phần ba nhân viên Mỹ cho rằng làm việc chăm chỉ chẳng có ích gì vì điều đó sẽ không bảo vệ họ khỏi bị sa thải hoặc AI, theo một cuộc khảo sát tháng 6 năm 2026 với 1.000 nhân viên tại Mỹ .
• Gần 7 trong 10 người lao động Mỹ lo sợ AI sẽ dẫn đến sa thải tại công ty của họ trong vòng ba năm tới .
• Một cuộc khảo sát của ADP với 39.000 người lao động tại 36 quốc gia cho thấy chỉ 22% cảm thấy công việc của họ an toàn trước nguy cơ bị loại bỏ .
• Ở cấp độ sinh học, một nghiên cứu năm 2026 của NIH (Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ) đã phát hiện ra tâm lý tiêu cực đáng kể do lo lắng gây ra—51% tâm lý liên quan đến AI là tiêu cực khi sử dụng phân tích BERT—phản ánh mối quan tâm tâm lý sâu sắc về mất việc làm .

~90% Lãnh đạo Doanh nghiệp Chưa Thấy Năng Suất AI Cải Thiện

Cuộc khảo sát toàn diện nhất về tác động của AI tại nơi làm việc cho đến nay đến từ Cục Nghiên cứu Kinh tế Quốc gia (NBER) của Mỹ, với gần 6.000 giám đốc điều hành tại Mỹ, Anh, Đức và Úc. Kết quả: ~89% doanh nghiệp báo cáo không có tác động năng suất nào có thể đo lường được từ AI trong ba năm qua . Điều này diễn ra mặc dù gần 7/10 doanh nghiệp đang tích cực sử dụng công nghệ này .

Một nghiên cứu riêng của Ngân hàng Dự trữ Liên bang St. Louis đã phân tích 490.000 cuộc gọi báo cáo thu nhập doanh nghiệp và xác nhận rằng AI vẫn chưa tạo ra một bước nhảy vọt có thể đo lường được trong năng suất tổng hợp . Tỷ lệ các bình luận về năng suất có liên quan đến AI đã tăng từ gần như bằng không trước khi ChatGPT ra mắt vào cuối năm 2022 lên khoảng 15% vào giữa năm 2025, nhưng các con số năng suất thực tế vẫn không hề nhúc nhích .

Cuộc Khảo sát CEO Toàn cầu lần thứ 29 của PwC cũng bổ sung thêm vào bức tranh này: 56% CEO cho biết họ 'không thu được gì' từ các khoản đầu tư AI cho đến nay, và chỉ 12% báo cáo rằng AI đã mang lại cả tiết kiệm chi phí lẫn tăng trưởng doanh thu .

Phản Ứng Của Thị Trường Chứng Khoán Với Các Thông Báo Sa Thải Liên Quan Đến AI Gần Như Bằng Không

Nếu việc cắt giảm nhân viên vì AI không thúc đẩy năng suất, liệu nó có ít nhất đền đáp cho các cổ đông không? Bằng chứng cho thấy là không.

Các nhà nghiên cứu xem xét phản ứng của thị trường chứng khoán đối với các thông báo sa thải có liên quan đến AI đã phát hiện ra rằng lợi nhuận trung bình gần như bằng không . Điều này phù hợp với các nghiên cứu trước đây cho thấy những tuyên bố về đầu tư AI không nhất quán thúc đẩy giá cổ phiếu của công ty .

CNBC đã theo dõi 23 công ty trong S&P 500 từng công khai liên kết sa thải với AI. Tính đến tháng 5 năm 2026, 56% đang giao dịch dưới mức trước khi công bố sa thải, với mức giảm trung bình là 25% . Các công ty như Nike (giảm 35%), Salesforce (giảm 32%) và Fiverr (giảm 54%) đều chứng kiến giá cổ phiếu giảm sau khi cắt giảm lực lượng lao động vì AI .

Financial Times phát hiện ra rằng các công ty viện dẫn AI như một yếu tố trong việc cắt giảm việc làm đã hoạt động kém hơn chỉ số Nasdaq gần 10% trong 30 ngày giao dịch sau khi công bố . Các nhà phân tích của Goldman Sachs báo cáo rằng các nhà đầu tư hiện đang bắt đầu trừng phạt các doanh nghiệp công bố sa thải, ngay cả khi được trình bày như một chiến lược chuyển đổi AI .

Số Lượng Sa Thải: Hơn 100.000 Lượt Cắt Giảm Liên Quan Đến AI Chỉ Trong Nửa Đầu Năm 2026

Quy mô của các đợt cắt giảm là rất đáng kể. Công ty theo dõi sa thải Challenger, Gray & Christmas ước tính khoảng 55.000 vụ cắt giảm việc làm tại Mỹ được liên kết rõ ràng với AI trong năm 2025 . Trong nửa đầu năm 2026, con số này gần như tăng gấp đôi: AI được trích dẫn là lý do cho 101.743 vụ cắt giảm việc làm chỉ trong sáu tháng . Tháng 5 năm 2026 đã thiết lập kỷ lục hàng tháng mọi thời đại, với AI được viện dẫn trong 40% các vụ cắt giảm được công bố .

Phân tích của Financial Times báo cáo rằng các công ty công nghệ Mỹ đã cắt giảm gần 140.000 việc làm chỉ riêng trong năm 2026 .

Chi Phí Thay Thế Nhân Viên Kinh Nghiệm Gấp 1,5–2 Lần Mức Lương Tiết Kiệm Được

Nghiên cứu về tổ chức liên tục phát hiện ra rằng chi phí thay thế—bao gồm tuyển dụng, đào tạo, mất kiến thức tổ chức và sự sụt giảm năng suất—dao động từ 1,5 đến 2 lần mức lương hàng năm của nhân viên nghỉ việc. Con số này được trích dẫn rộng rãi trong các tài liệu về nhân sự và lực lượng lao động .

Tác động đối với những nhân viên sống sót cũng rất nghiêm trọng. 74% nhân viên sống sót sau các đợt sa thải báo cáo sự sụt giảm năng suất của chính họ, trong khi 77% chứng kiến sự gia tăng các lỗi vận hành, một hiện tượng được gọi là "hội chứng người sống sót sau sa thải" .

~29% Công Ty Từng Cắt Giảm Vì AI Đã Phải Tuyển Lại Cùng Vị Trí Với Mức Lương Cao Hơn 20–35%

Nhiều công ty từng cắt giảm nhân sự với lý do AI đã phải tuyển lại cho những vị trí đó với mức lương cao hơn đáng kể. Con số 29% và mức chênh lệch lương 20–35% xuất hiện nhất quán trên các phương tiện truyền thông kinh doanh . Mô hình này được củng cố bởi phát hiện rộng hơn rằng sa thải thường không mang lại khoản tiết kiệm như đã hứa, và các vụ cắt giảm liên quan đến AI chỉ chiếm khoảng 4–5% tổng số vụ cắt giảm việc làm tại Mỹ, cho thấy nhiều công ty có thể đang sử dụng AI như một cái cớ cho việc cắt giảm biên chế thông thường .

Ford, IBM và Ngân Hàng Commonwealth Của Úc Đang Tái Tập Trung Vào Nguồn Nhân Lực

Một số lượng ngày càng tăng các công ty nổi tiếng đã công khai thay đổi chiến lược sau khi các đợt sa thải vì AI chứng minh là phản tác dụng. Ford, IBM và Commonwealth Bank of Australia nằm trong số những công ty đã thừa nhận những hạn chế của việc cắt giảm do AI và đang tái đầu tư vào nguồn nhân lực—xây dựng lại đội ngũ, tuyển dụng lại cho các vai trò chiến lược và chuyển sang các chiến lược "hỗ trợ bởi AI" thay vì "thay thế bằng AI" .

Kết Luận

Bằng chứng mạnh mẽ cho thấy việc sa thải gắn với AI đang thất bại ngay trên chính các tiêu chí của nó. Chúng không thúc đẩy năng suất, không mang lại lợi ích cho cổ đông, và đang thúc đẩy một vòng luẩn quẩn tốn kém về sự mất gắn kết, tái tuyển dụng và lương cao hơn. Một nhóm các công ty mới nổi đang đảo ngược hướng đi và tái đầu tư vào con người, nhận ra rằng AI hoạt động tốt nhất khi đi cùng với những người lao động giàu kinh nghiệm, chứ không phải thay thế họ.