Các cuộc không kích của Israel cho thấy lệnh ngừng bắn ở Gaza mong manh đến đâu

Một số tường thuật khác mô tả thời điểm này như một phần của thế bế tắc rộng hơn: Israel và Hamas tiếp tục cáo buộc nhau vi phạm lệnh ngừng bắn, trong khi các cuộc đàm phán về việc thực thi một kế hoạch do Mỹ hậu thuẫn vẫn đình trệ ^[2]. Bạo lực ở Gaza cũng chưa chấm dứt dù đã có lệnh ngừng bắn, với mỗi bên quy trách nhiệm cho bên kia về các vụ vi phạm ^[3].

Lệnh ngừng bắn vẫn “đứng”, nhưng theo nghĩa rất hẹp

Thỏa thuận đã đạt được một điều quan trọng: Gaza không còn chứng kiến mức độ giao tranh dữ dội nhất giữa lực lượng Israel và các nhóm vũ trang do Hamas dẫn đầu như trước ^[5]. Nhưng giảm cường độ chiến sự không đồng nghĩa với một dàn xếp chính trị đã hình thành.

Ở mốc sáu tháng, các bản tin cho thấy phần lớn công việc của lệnh ngừng bắn vẫn còn dang dở: giải giáp Hamas, chấm dứt thời kỳ cầm quyền của lực lượng này, triển khai một lực lượng ổn định quốc tế và bắt đầu tái thiết quy mô lớn ^[5]. Nói cách khác, súng có thể ít nổ hơn, nhưng nền móng cho một trật tự mới vẫn chưa được đặt chắc.

Một lệnh ngừng bắn bền vững thường cần nhiều hơn việc hai bên tạm giảm hỏa lực. Nó cần cơ chế xử lý cáo buộc vi phạm, ranh giới rõ ràng, đường vào cho viện trợ nhân đạo và một lộ trình đủ tin cậy cho giai đoạn sau chiến tranh. Thỏa thuận hiện nay ở Gaza dường như làm tốt hơn ở phần “tạm dừng” so với phần “ổn định lâu dài”.

Điểm yếu thứ nhất: ai thực thi, ai phân xử?

Vòng lặp cáo buộc qua lại là dấu hiệu rõ nhất của sự mong manh. Các bản tin cho biết Israel và Hamas vẫn tiếp tục đổ lỗi cho nhau về các vi phạm lệnh ngừng bắn ^[2][3]. Một phân tích hồi tháng 3 cũng ghi nhận các va chạm ở mức thấp, những cáo buộc vi phạm và các chiến dịch của Israel nhằm vào Hamas vẫn tiếp diễn, dù lệnh ngừng bắn nhìn chung vẫn được duy trì trong giai đoạn đó ^[9].

Khi không có một cơ chế giám sát và phân xử được cả hai bên tin cậy, mỗi vụ việc đều có thể trở thành phép thử chính trị đối với toàn bộ thỏa thuận. Vì vậy, ngay cả những cuộc tấn công giới hạn cũng nguy hiểm hơn vẻ ngoài của chúng: chúng có thể nhanh chóng bị diễn giải như bằng chứng rằng bên kia đang hành động thiếu thiện chí.

Điểm yếu thứ hai: ranh giới kiểm soát bị tranh cãi

Lãnh thổ là một điểm nóng khác. Một bản tin đăng trên The Boston Globe cho biết Israel đã mở rộng quyền kiểm soát đối với lãnh thổ Gaza và đang cân nhắc hành động quân sự mạnh hơn ^[1]. Theo bản tin này, quân đội Israel đã tiến ra ngoài ranh giới tạm thời đã được thống nhất; Bộ trưởng Tài chính Bezalel Smotrich nói quân đội hiện kiểm soát 60% Gaza, tăng so với mức 53% theo ranh giới ban đầu, và con số này được một quan chức Israel khác cùng một nhà ngoại giao nước ngoài tham gia giám sát lệnh ngừng bắn xác nhận ^[1].

Điều đó quan trọng vì ranh giới ngừng bắn lẽ ra phải giảm bất định. Nếu chính đường ranh lại trở thành vấn đề tranh cãi, thỏa thuận càng khó ổn định. Một dấu chân quân sự mở rộng trong thời gian ngừng bắn cũng cho thấy đòn bẩy trên chiến trường vẫn đang tác động mạnh tới bàn đàm phán.

Điểm yếu thứ ba: khủng hoảng nhân đạo chưa được tháo gỡ

Điều kiện nhân đạo ở Gaza vẫn là nguồn bất ổn lớn. Sau sáu tháng ngừng bắn, các bản tin mô tả tình hình tại Gaza vẫn nghiêm trọng: lượng viện trợ giảm 80% kể từ khi cuộc chiến Iran bắt đầu, trong khi các trại lều lớn vẫn là nơi trú ngụ của phần lớn cư dân ^[4]. Một tường thuật khác ở mốc sáu tháng nói người dân Gaza vẫn trong tình trạng lửng lơ, còn các nhiệm vụ lớn của lệnh ngừng bắn, bao gồm tái thiết, vẫn chưa được giải quyết ^[5].

Một thỏa thuận không cải thiện đáng kể đời sống hằng ngày sẽ khó duy trì tính chính danh trên thực địa. Viện trợ nhân đạo vì thế không chỉ là câu chuyện cứu trợ; nó còn là một phần của câu hỏi liệu lệnh ngừng bắn có đủ sức vượt qua các cú sốc tiếp theo hay không.

Điểm yếu thứ tư: ngoại giao đi chậm hơn diễn biến trên thực địa

Các cuộc gặp tại Cairo cho thấy kênh ngoại giao vẫn hoạt động. Nhưng thời điểm các cuộc không kích được báo cáo cũng cho thấy giới hạn của ngoại giao: lãnh đạo Hamas gặp các nhà trung gian để tìm cách khôi phục thỏa thuận trong lúc Gaza vẫn ghi nhận thương vong do không kích ^[3]. Riêng các cuộc thảo luận về triển khai kế hoạch do Mỹ hậu thuẫn cũng được mô tả là đình trệ ^[2].

Đó là vấn đề thực tế của lệnh ngừng bắn hiện nay: đàm phán có thể tiếp tục, nhưng sự kiện trên mặt đất có thể chạy nhanh hơn bàn đàm phán. Nếu các cuộc gặp không tạo ra bước thực thi cụ thể, mỗi đợt bùng phát mới lại có nguy cơ trở thành một vòng mặc cả dưới sức ép hỏa lực.

Điều cần theo dõi tiếp theo

Câu hỏi quan trọng không chỉ là liệu sẽ có thêm một cuộc không kích hay không. Câu hỏi lớn hơn là lệnh ngừng bắn có đủ công cụ để khoanh vùng vụ việc tiếp theo trước khi nó biến thành leo thang rộng hơn hay không.

Những chỉ dấu cần theo dõi gồm: các cuộc trao đổi tại Cairo với các nhà trung gian có tạo ra bước thực thi có thể kiểm chứng thay vì chỉ là cam kết chung hay không ^[2][3]; Israel có mở rộng hoạt động hoặc tiến xa hơn ngoài ranh giới tạm thời đã được nêu trong các bản tin gần đây hay không ^[1]; luồng viện trợ có được cải thiện sau các báo cáo về mức sụt giảm mạnh hay không ^[4]; và các câu hỏi sau chiến tranh — vai trò tương lai của Hamas, kiểm soát an ninh, lực lượng ổn định và tái thiết — có chuyển từ khẩu hiệu sang thực thi hay không ^[5].

Kết luận

Các cuộc không kích mới nhất cho thấy lệnh ngừng bắn ở Gaza đang làm được một việc nhưng chưa làm được việc khác. Nó đã giảm cường độ chiến tranh ^[5], nhưng chưa xử lý những tranh chấp khiến leo thang có thể quay trở lại: cáo buộc vi phạm ^[2][3], kiểm soát lãnh thổ gây tranh cãi ^[1], sức ép nhân đạo nghiêm trọng ^[4] và các kế hoạch an ninh, tái thiết sau chiến tranh còn bỏ ngỏ ^[5].

Vì vậy, lệnh ngừng bắn do Mỹ làm trung gian là mong manh, nhưng không nhất thiết đã được định sẵn để đổ vỡ. Số phận của nó phụ thuộc vào việc ngoại giao có thể biến một khoảng dừng tạm thời thành một cơ chế được giám sát, có thể thực thi — trước khi vụ việc tiếp theo trên chiến trường cuốn nó đi hay không.