Không kích ở Gaza cho thấy lệnh ngừng bắn do Mỹ làm trung gian vẫn mong manh

Những cuộc không kích mới nhất của Israel tại Gaza đang trở thành phép thử trực tiếp đối với lệnh ngừng bắn do Mỹ làm trung gian. Thỏa thuận này đã giúp chặn giai đoạn giao tranh dữ dội nhất giữa quân đội Israel và các nhóm vũ trang do Hamas dẫn đầu, nhưng chưa tạo ra một khuôn khổ chính trị và an ninh đủ bền để xử lý các vụ việc mới, tranh chấp lãnh thổ, áp lực nhân đạo hay bài toán quản trị sau chiến tranh .

Các bản tin gần đây cho thấy nghịch lý ấy rất rõ: ít nhất bốn người Palestine thiệt mạng trong các đòn không kích của Israel, đúng lúc lãnh đạo Hamas có mặt ở Cairo để gặp các nhà trung gian nhằm tìm cách hồi sinh thỏa thuận ngừng bắn đã kéo dài sáu tháng nhưng vẫn mong manh . Một tường thuật khác nói Israel và Hamas tiếp tục cáo buộc nhau vi phạm lệnh ngừng bắn, trong khi các cuộc trao đổi về việc triển khai một kế hoạch do Mỹ hậu thuẫn vẫn đình trệ .

Điều gì vừa xảy ra?

Theo một bản tin ngày 1/5, các đòn không kích của Israel đã làm ít nhất bốn người Palestine thiệt mạng ở Dải Gaza: nhân viên y tế nói ba người chết gần đường Salahudeen ở miền trung Gaza, và một người khác chết gần một bệnh viện tại Deir al-Balah . Cùng thời điểm, lãnh đạo Hamas đang gặp các bên trung gian ở Cairo để bàn cách củng cố lại lệnh ngừng bắn do Mỹ làm trung gian .

Sự trùng thời điểm này rất đáng chú ý. Nó cho thấy kênh ngoại giao vẫn mở, nhưng bạo lực chưa dừng. Các tường thuật cùng giai đoạn cũng mô tả việc Israel và Hamas tiếp tục đổ lỗi cho nhau về các hành vi vi phạm thỏa thuận .

Ngừng bắn đã thu hẹp chiến tranh, nhưng chưa khép lại nó

Lệnh ngừng bắn đã đạt được một kết quả quan trọng: sáu tháng sau khi thỏa thuận có hiệu lực, Gaza không còn chứng kiến mức giao tranh dữ dội nhất giữa quân đội Israel và các nhóm vũ trang do Hamas dẫn đầu . Nhưng giảm cường độ chiến sự không đồng nghĩa với một dàn xếp bền vững.

Ở mốc sáu tháng, nhiều việc cốt lõi vẫn chưa được giải quyết, trong đó có giải giáp Hamas, chấm dứt sự cai trị của lực lượng này, triển khai một lực lượng ổn định quốc tế và bắt đầu tái thiết quy mô lớn . Đây không phải các chi tiết phụ. Đó là nền móng quyết định liệu lệnh ngừng bắn có đủ sức chịu những cú sốc lặp lại hay không.

Điểm yếu 1: Thiếu cơ chế đáng tin để xử lý vi phạm

Vòng lặp cáo buộc qua lại là một trong những dấu hiệu rõ nhất cho thấy thỏa thuận còn mong manh. Các bản tin nói Israel và Hamas vẫn tiếp tục quy trách nhiệm cho nhau về các vi phạm lệnh ngừng bắn . Một phân tích hồi tháng 3 cũng mô tả lệnh ngừng bắn nhìn chung vẫn được giữ, nhưng các vụ đụng độ cấp thấp, cáo buộc vi phạm và chiến dịch của Israel nhắm vào Hamas vẫn tiếp diễn .

Điều đó cho thấy vấn đề nằm ở khâu thực thi. Khi mỗi sự cố lại trở thành bằng chứng để một bên cáo buộc bên kia thiếu thiện chí, ngay cả các đòn đánh giới hạn cũng có thể tạo ra tác động chính trị lớn. Một lệnh ngừng bắn bền vững không chỉ cần những khoảng lặng; nó cần một quy trình mà các bên và nhà trung gian có thể dùng để kiểm chứng, khoanh vùng và xử lý các cáo buộc vi phạm.

Điểm yếu 2: Ranh giới kiểm soát vẫn bị tranh cãi

Lãnh thổ là điểm gây sức ép khác. Bản tin của Bloomberg được The Boston Globe đăng lại nói Israel đã mở rộng quyền kiểm soát trên lãnh thổ Gaza và đang cân nhắc hành động quân sự mạnh hơn . Bản tin cho biết quân đội Israel đã tiến vượt ranh giới tạm thời đã được nhất trí; Bộ trưởng Tài chính Israel Bezalel Smotrich nói quân đội kiểm soát 60% Gaza, tăng so với 53% theo ranh giới ban đầu, và con số này được một quan chức Israel khác cùng một nhà ngoại giao nước ngoài tham gia giám sát lệnh ngừng bắn xác nhận .

Một đường ranh ngừng bắn vốn được đặt ra để giảm bất định. Nếu chính đường ranh ấy trở thành điều gây tranh cãi, thỏa thuận càng khó ổn định. Việc dấu chân quân sự mở rộng trong thời gian ngừng bắn cũng cho thấy lợi thế trên chiến trường vẫn đang định hình tiến trình chính trị.

Điểm yếu 3: Khủng hoảng nhân đạo bào mòn sức chịu đựng của thỏa thuận

Điều kiện nhân đạo vẫn là nguồn áp lực lớn. Sáu tháng sau lệnh ngừng bắn, Los Angeles Times đưa tin lượng viện trợ vào Gaza đã giảm 80% kể từ khi chiến tranh Iran bắt đầu, trong khi các khu lều trại rộng lớn vẫn là nơi trú ngụ của phần lớn cư dân . Tường thuật của AP được WTOP đăng lại cũng mô tả người dân Gaza vẫn ở trạng thái lửng lơ, khi tái thiết và các nhiệm vụ cốt lõi khác của lệnh ngừng bắn chưa được giải quyết .

Tiếp cận nhân đạo không chỉ là vấn đề cứu trợ. Nếu đời sống hằng ngày không cải thiện, lệnh ngừng bắn sẽ khó có tính chính danh trên thực địa và càng khó trụ vững mỗi khi bạo lực tái diễn.

Điểm yếu 4: Ngoại giao đang chạy chậm hơn diễn biến trên thực địa

Các cuộc gặp ở Cairo cho thấy kênh trung gian vẫn tồn tại, nhưng việc không kích xảy ra cùng lúc cũng phơi bày giới hạn của ngoại giao khi khâu triển khai bị chậm . Một bản tin khác nói các cuộc đàm phán về kế hoạch do Mỹ hậu thuẫn vẫn đình trệ .

Đó là nguy cơ thực tế của lệnh ngừng bắn hiện nay: đàm phán có thể tiếp tục, nhưng diễn biến trên mặt đất mới là thứ đặt nhịp. Nếu các cuộc nói chuyện không tạo ra bước đi có thể thực thi, mỗi đợt bùng phát sẽ có nguy cơ biến thành một vòng mặc cả mới dưới áp lực hỏa lực.

Những tín hiệu cần theo dõi

Câu hỏi then chốt không chỉ là liệu sẽ có thêm một cuộc không kích hay không. Vấn đề là lệnh ngừng bắn có được trang bị công cụ đủ mạnh để khống chế sự cố tiếp theo trước khi nó trở thành leo thang rộng hơn hay không.

Bốn tín hiệu đáng chú ý gồm:

• Liệu các cuộc đàm phán qua trung gian ở Cairo có tạo ra bước triển khai cụ thể, thay vì chỉ là lời kêu gọi mới nhằm giữ thỏa thuận .
• Liệu hiện diện quân sự của Israel có nằm trong ranh giới tạm thời được mô tả trong các bản tin gần đây, hay tiếp tục vượt xa hơn .
• Liệu dòng viện trợ có cải thiện sau các báo cáo về việc hàng cứu trợ giảm mạnh và người dân tiếp tục phải sống trong các khu lều trại .
• Liệu các nhiệm vụ hậu chiến chưa hoàn tất, gồm tương lai của Hamas, lực lượng ổn định và tái thiết, có chuyển từ mục tiêu trên giấy sang triển khai thực tế hay không .

Kết luận

Các bằng chứng hiện nay cho thấy sự mong manh, không phải một sự sụp đổ tất yếu. Lệnh ngừng bắn ở Gaza đã làm giảm cường độ chiến tranh . Nhưng các đòn không kích mới và cáo buộc qua lại cho thấy thỏa thuận vẫn dễ bị tác động bởi sự cố trên chiến trường , tranh chấp kiểm soát lãnh thổ , sức ép nhân đạo nghiêm trọng và các kế hoạch an ninh, tái thiết hậu chiến còn dang dở .

Nói cách khác, lệnh ngừng bắn đang làm tốt một việc hơn việc còn lại: nó giúp ngăn sự trở lại của giai đoạn giao tranh dữ dội nhất, nhưng vẫn chưa trở thành một dàn xếp được giám sát và thực thi đủ mạnh để hấp thụ cuộc khủng hoảng tiếp theo.