Muốn thu hẹp khoảng cách AI, chỉ mở quyền truy cập là chưa đủ

Sách trắng “From Access to Agency” đặt ra một câu hỏi vượt xa chuyện người dân có thể dùng AI hay không: họ có đủ năng lực và quyền tham gia để định hình công nghệ theo ngôn ngữ, nhu cầu của mình không?

Khoảng cách đầu tư là một phần của vấn đề. Năm 2025, AI thu hút 258,7 tỷ USD vốn đầu tư mạo hiểm — chiếm 61% tổng vốn đầu tư mạo hiểm toàn cầu — trong khi chưa đến 1% khoản đầu tư vào AI được dành cho tác động xã hội, theo các bài viết về lễ ra mắt sách trắng. Đây là hai thống kê thuộc những nhóm đầu tư khác nhau, không phải hai tỷ lệ có thể so trực tiếp trên cùng một tổng vốn. 12

Có quyền truy cập chưa đồng nghĩa có quyền định hình

Một công cụ có thể sẵn có nhưng vẫn hoạt động kém hiệu quả với người dùng nếu ngôn ngữ và bối cảnh của họ ít được đại diện trong quá trình phát triển. Các bài viết về sách trắng dẫn ước tính rằng hơn 90% dữ liệu dùng để huấn luyện những mô hình ngôn ngữ lớn đời đầu có nguồn gốc từ tiếng Anh. Một ví dụ khác cho biết hệ thống nhận dạng giọng nói có tỷ lệ lỗi dưới 6% với tiếng Anh nhưng trên 60% với một ngôn ngữ khác. Nguồn không nêu tên ngôn ngữ đó, vì vậy đây nên được xem là minh họa cho chênh lệch, không phải thước đo áp dụng cho mọi hệ thống. 2

Sự khác biệt giữa truy cập và quyền chủ động nằm ở đây: truy cập là có thể sử dụng công cụ; quyền chủ động là có vai trò thực chất trong việc phát triển kỹ năng, định hình hệ thống và tham gia quản trị. Lập luận của sách trắng là cộng đồng địa phương cần góp tiếng nói để AI phản ánh tốt hơn ngôn ngữ và ưu tiên của những người sẽ sử dụng công nghệ. 24

Hoạt động thiện nguyện có thể góp phần ở đâu?

Theo các bài viết về lễ ra mắt, sách trắng đề xuất hoạt động thiện nguyện hỗ trợ những lĩnh vực thị trường và chính phủ còn bỏ ngỏ. Trọng tâm được nêu gồm xây dựng năng lực AI tại địa phương, đồng thời giúp các cộng đồng chuyển từ vị thế chỉ sử dụng công nghệ sang có tiếng nói lớn hơn trong phát triển và quản trị AI. Các thông tin hiện có chưa đủ để trình bày một kế hoạch tài trợ toàn diện hay khuyến nghị cụ thể cho từng giai đoạn. 12

Đây là vai trò bổ trợ, không phải đề xuất thay thế chính sách công hay đầu tư thương mại. Lập luận là nguồn vốn thiện nguyện có thể hỗ trợ năng lực địa phương và các hoạt động vì lợi ích xã hội — những lĩnh vực có thể chưa thu hút đủ vốn thị trường nếu đứng riêng. 12

Những sáng kiến được công bố bên lề Đại hội đồng Liên Hợp Quốc

Emirates Foundation và Badr Jafar ra mắt sách trắng cùng Oliver Wyman tại một buổi gặp bên lề Đại hội đồng Liên Hợp Quốc, với hơn 60 lãnh đạo thuộc các lĩnh vực chính phủ, kinh doanh, thiện nguyện và công nghệ tham dự. Cuộc gặp tập trung vào cách hoạt động thiện nguyện có thể giúp các nước Nam bán cầu tham gia định hình AI, thay vì chỉ sử dụng công nghệ có sẵn. 216

Trong cùng giai đoạn diễn ra Đại hội đồng, một sáng kiến liên quan quy tụ 60 đơn vị ký kết quanh mục tiêu 5 năm: giúp ước tính 3,4 tỷ người nói các ngôn ngữ hiện ít được đại diện trong mô hình AI có thể sử dụng AI bằng chính ngôn ngữ và giọng nói của mình. Đây là mục tiêu hướng tới, không phải kết quả đã đạt được. 32

Emirates Foundation cũng công bố quan hệ hợp tác với Responsible AI Future Foundation. Theo thông tin được đăng tải, trọng tâm là hỗ trợ các quốc gia xây dựng năng lực AI phù hợp với ngôn ngữ, văn hóa và nhu cầu riêng; các điều khoản và kết quả cụ thể của quan hệ hợp tác chưa được nêu. 34

Thông tin hiện có không mô tả cụ thể nội dung thảo luận của một bàn tròn hay cho biết cuộc thảo luận đó gắn trực tiếp với lễ ra mắt sách trắng ra sao.

Phép thử thực sự: ai có quyền định hình AI?

Các số liệu đầu tư và ví dụ về ngôn ngữ trong sách trắng dẫn tới một câu hỏi rộng hơn việc công cụ có sẵn hay không: ai có nguồn lực và thẩm quyền để khiến AI hữu ích, có trách nhiệm trong bối cảnh địa phương? Câu trả lời được đề xuất là chuyển từ truy cập sang quyền chủ động — bằng cách đầu tư vào năng lực tại chỗ và tạo điều kiện để cộng đồng tham gia nhiều hơn vào thiết kế, quản trị AI. 12