Liên Hợp Quốc kêu gọi “sửa” bản đồ thế giới: Không cấm Mercator, mà dùng đúng bản đồ cho đúng mục đích

Đại hội đồng Liên Hợp Quốc đã thông qua nghị quyết “Correct the Map” do các nước châu Phi dẫn dắt với 164 phiếu thuận, 1 phiếu chống và 6 phiếu trắng vào ngày 4/9. Mỹ là nước duy nhất bỏ phiếu chống. Nghị quyết khuyến khích chính phủ, trường học, tổ chức quốc tế và các công ty công nghệ dùng phép chiếu Equal Earth hoặc những phép chiếu đồng diện tích khác khi bản đồ nhằm so sánh diện tích tương đối của các quốc gia và châu lục. 437

Điểm cần lưu ý: đây không phải lệnh cấm bản đồ Mercator, cũng không áp đặt một mẫu bản đồ thế giới duy nhất. Thông điệp cốt lõi là: nếu mục đích là giúp người xem hiểu nơi nào rộng hơn, bản đồ nên bảo toàn tương quan diện tích. 37

Mercator làm sai lệch điều gì?

Phép chiếu Mercator phóng đại các vùng đất càng gần hai cực. Vì vậy, Greenland trên nhiều bản đồ có thể trông gần tương đương châu Phi, trong khi châu Phi thực tế rộng gấp khoảng 14 lần Greenland. 416

Equal Earth là một phép chiếu đồng diện tích: diện tích tương đối của các khối đất được giữ gần đúng tỷ lệ thực trên bề mặt Trái Đất. Theo đó, châu Phi, Nam Mỹ và những khu vực gần xích đạo sẽ hiện ra lớn hơn đáng kể so với khi dùng Mercator. Đây là ưu thế quan trọng với sách giáo khoa, đồ họa tin tức và các bản đồ công chúng dùng để so sánh quy mô địa lý. 4048

Vì sao đây còn là vấn đề về cách nhìn nhận?

Togo dẫn dắt nỗ lực ngoại giao này theo ủy nhiệm của Liên minh châu Phi (AU), trong khuôn khổ chiến dịch Correct the Map. Những người ủng hộ cho rằng việc sử dụng lâu dài bản đồ Mercator đã góp phần tạo ra cảm nhận rằng châu Phi nhỏ hơn, ở vị trí kém trung tâm hơn so với quy mô thực của lục địa này. 43846

Các cụm từ như công bằng nhận thức hay bồi hoàn ký ức phản ánh lập luận chính trị và văn hóa của chiến dịch, chứ không phải thuật ngữ kỹ thuật trong ngành bản đồ học. Về mặt kỹ thuật, lập luận rất trực diện: một bản đồ phục vụ so sánh diện tích không nên dùng phép chiếu vốn làm méo diện tích một cách có hệ thống.

Mercator vẫn có chỗ đứng

Không có bản đồ phẳng nào tái tạo trọn vẹn một quả địa cầu. Người làm bản đồ luôn phải đánh đổi giữa diện tích, hình dạng, khoảng cách và phương hướng.

Mercator vẫn hữu ích trong hàng hải và một số bối cảnh địa không gian chuyên biệt vì nó bảo toàn góc và hướng cục bộ — đặc tính từng khiến nó đặc biệt phù hợp với dẫn đường. Nghị quyết của Liên Hợp Quốc thừa nhận khác biệt về công năng này: khuyến khích thay thế Mercator trong các mục đích giáo dục và truyền thông công cộng phù hợp, thay vì loại bỏ nó hoàn toàn. 537

Nguyên tắc thực tế có thể tóm gọn như sau:

• Dùng Equal Earth, Eckert IV hoặc phép chiếu đồng diện tích khác khi so sánh quy mô các nước và châu lục.
• Dùng Mercator khi cần các đặc tính về góc và hướng, như dẫn đường hay một số ứng dụng địa không gian chuyên ngành.
• Xem đường biên giới, địa danh và quy chế lãnh thổ là vấn đề biên tập, pháp lý riêng; chúng phải được thể hiện chính xác dù dùng phép chiếu nào.

Ai ủng hộ nghị quyết?

Togo dẫn đầu sáng kiến theo sự hậu thuẫn của AU. Trước đó, AU đã ủng hộ sáng kiến Correct the Map of Africa và kêu gọi chuyển dần từ Mercator sang các lựa chọn như Equal Earth. 4647

Dự thảo được các quốc gia thành viên AU cùng Bahamas thúc đẩy. Các bản tin cũng nêu Pháp và Vương quốc Anh nằm trong nhóm ủng hộ nghị quyết cuối cùng. Mỹ là nước duy nhất phản đối; có 6 nước bỏ phiếu trắng. 1639

Vì sao Pháp chọn Eckert IV?

Pháp thông báo sẽ rời bỏ Mercator trong cách thể hiện bản đồ thế giới chính thức và dùng Eckert IV, một phép chiếu đồng diện tích được mô tả là gần với Equal Earth. Hệ quả trực quan là phần diện tích vốn bị Mercator phóng đại ở các vĩ độ cao — gồm Pháp, Mỹ và Nga — sẽ nhỏ lại so với trên các bản đồ quen thuộc. 18

Nguồn hiện có xác nhận lý do chung là thể hiện trung thực hơn tương quan diện tích, nhưng không đưa ra lời giải thích chính thức, dứt khoát về việc vì sao Pháp chọn Eckert IV thay vì Equal Earth. Cả hai đều phù hợp hơn Mercator khi mục tiêu chính là so sánh diện tích.

Đổi phép chiếu không giải quyết tranh chấp biên giới

Một bản đồ đồng diện tích không tự quyết định địa vị chính trị của lãnh thổ. Nhà xuất bản và nền tảng bản đồ vẫn phải có chính sách rõ ràng về biên giới được quốc tế công nhận, yêu sách chồng lấn và vùng bị chiếm đóng.

Điều này đặc biệt hệ trọng với Ukraine. Đã có những sản phẩm bản đồ thể hiện lãnh thổ Ukraine bị chiếm đóng là của Nga hoặc là vùng “tranh chấp”. Trong khi đó, Liên Hợp Quốc khẳng định toàn vẹn lãnh thổ của Ukraine trong phạm vi các biên giới được quốc tế công nhận, bao gồm Crimea. 1924

Các nguồn được cung cấp không xác thực một phát biểu hay can thiệp cụ thể của Ukraine về chính nghị quyết “Correct the Map”. Kết luận thận trọng hơn là: chuyển sang bản đồ đồng diện tích không được làm mờ chủ quyền, bình thường hóa sự chiếm đóng hay thay thế việc ghi chú biên giới chính xác.

Bước tiếp theo là gì?

Nghị quyết không mang tính ràng buộc, nên việc thông qua không tự động thay đổi sách giáo khoa, website chính phủ hay bản đồ nền số. Tác động thực tế phụ thuộc vào các cơ quan, trường học, nhà xuất bản và nền tảng công nghệ lựa chọn triển khai. 37

Ủy ban Liên minh châu Phi và Togo đã nêu kế hoạch tham vấn các nước thành viên, chuyên gia kỹ thuật và các bên trong lĩnh vực giáo dục; đồng thời tổ chức một hội thảo cấp châu lục và xây dựng lộ trình để từng bước điều chỉnh hệ thống giáo dục theo Equal Earth. 50

Việc nghị quyết trực tiếp nhắc tới chính phủ, trường học và công ty công nghệ có ý nghĩa lớn: bản đồ ngày nay không chỉ nằm trong tập atlas, mà còn xuất hiện trong công cụ tìm kiếm, bảng điều khiển dữ liệu, tin tức, sách giáo khoa và giao diện bản đồ trực tuyến. 737

Có bằng chứng cho thấy chiến dịch đã vận động với UNESCO, nhưng các nguồn hiện có chưa xác nhận một cam kết triển khai cụ thể từ UNESCO hoặc một kế hoạch áp dụng mang tên công ty công nghệ nào. 52

Kết luận

Đại hội đồng Liên Hợp Quốc không tuyên bố Mercator là “sai” trong mọi tình huống. Nghị quyết ủng hộ một chuẩn chính xác hơn: khi người xem cần hiểu tương quan diện tích, hãy dùng phép chiếu đồng diện tích. Với liên minh châu Phi đứng sau Correct the Map, đó vừa là điều chỉnh về bản đồ học, vừa là cách phản biện việc châu Phi bị thu nhỏ về mặt thị giác trên những bản đồ thế giới phổ biến nhất. 437