Đất toàn cầu đang xuống cấp: Giải pháp đã có nhưng chưa được áp dụng đủ nhanh

Báo cáo đánh giá toàn diện lần thứ hai về tài nguyên đất trên thế giới của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) đưa ra một cảnh báo rõ ràng: hoạt động quản lý đất đang ở mức kém hoặc rất kém tại hơn một nửa các khu vực được đánh giá, trong khi tình trạng suy thoái xuất hiện thường xuyên hơn nhiều so với cải thiện. Vấn đề cốt lõi không phải là con người chưa biết cách phục hồi đất, mà là các biện pháp đã được chứng minh hiệu quả vẫn chưa được áp dụng đủ nhanh và đủ rộng. 2526

Những con số đáng lo ngại

FAO xếp loại quản lý đất ở mức kém hoặc rất kém tại 52,5% các khu vực và tiểu vùng được đánh giá. Khoảng một phần ba được xếp loại trung bình, còn chỉ 14% đạt mức tốt hoặc rất tốt. Các tỷ lệ này phản ánh những đánh giá đã được xem xét, không phải tỷ lệ trực tiếp của tổng diện tích đất trên toàn cầu. 25

Xu hướng trong thập kỷ qua còn đáng lo hơn. Kể từ đánh giá toàn cầu đầu tiên năm 2015, 58% số đánh giá ghi nhận tình trạng đất suy giảm, trong khi chỉ 10% ghi nhận cải thiện. Hơn một nửa số đánh giá cũng cho thấy mức độ áp dụng các phương thức quản lý đất bền vững còn thấp hoặc rất thấp. 2426

Dân số và đất canh tác tiếp tục gây áp lực

Trong khoảng thời gian kể từ báo cáo đầu tiên, dân số thế giới tăng khoảng 800 triệu người, còn diện tích thu hoạch các cây trồng chính mở rộng thêm khoảng 80 triệu ha. 24

Sự gia tăng này không khiến suy thoái đất trở thành điều tất yếu, nhưng làm cái giá của quản lý kém trở nên lớn hơn. Khi đất mất kết cấu, chất hữu cơ hoặc dưỡng chất, nông dân phải投入 nhiều công sức và nguồn lực hơn để duy trì năng suất. Cộng đồng cũng dễ bị tổn thương hơn trước hạn hán, lũ lụt và các cú sốc giá lương thực.

Vì sao sức khỏe đất không chỉ là chuyện nông nghiệp?

Đất không đơn thuần là môi trường để cây trồng sinh trưởng. Đất hỗ trợ khoảng 95% sản lượng lương thực toàn cầu, là nơi lưu giữ khoảng 59% đa dạng sinh học trên cạn, đồng thời được mô tả trong các tài liệu liên quan là kho dự trữ carbon lớn thứ hai của hành tinh, chỉ sau đại dương. 49

Vì vậy, đất suy thoái có thể kéo theo nhiều hệ quả cùng lúc: năng lực sản xuất giảm, môi trường sống bị tổn hại, khả năng điều tiết nước suy yếu và lượng carbon được lưu trữ giảm. Tác động không dừng lại ở đồng ruộng mà lan sang hệ thống lương thực, hệ sinh thái và các chính sách khí hậu.

Xói mòn là mối đe dọa phổ biến nhất

Báo cáo xác định xói mòn là mối đe dọa hàng đầu đối với đất. Đây là vấn đề bị đánh giá quản lý kém tại 81% số đánh giá, khiến xói mòn trở thành thách thức phổ biến nhất trong báo cáo. 47

Các áp lực khác gồm:

• mất carbon hữu cơ trong đất;
• mất cân đối dưỡng chất và sử dụng phân bón không phù hợp;
• suy giảm đa dạng sinh học đất;
• nhiễm mặn và kiềm hóa;
• ô nhiễm và tồn dư chất gây hại;
• đất bị nén chặt và tình trạng nước trong đất kém; cùng
• đất bị phủ kín do mở rộng đô thị.

Những áp lực này thường tác động qua lại. Việc loại bỏ thảm thực vật hoặc xáo trộn đất có thể làm tăng dòng chảy bề mặt và xói mòn. Xói mòn lại cuốn đi lớp đất mặt giàu dưỡng chất, trong khi lượng chất hữu cơ suy giảm khiến đất giữ nước kém hơn và hỗ trợ hoạt động sinh học yếu hơn. Từ đó hình thành một vòng luẩn quẩn, làm sản xuất dễ tổn thương hơn trước các hiện tượng khí hậu cực đoan.

Từ khai thác đất sang gìn giữ đất

Thông điệp chính sách của FAO là cần chuyển từ khai thác đất sang gìn giữ đất. Cách tiếp cận này coi đất là một nguồn tài nguyên hữu hạn và có sự sống, cần được duy trì các chức năng lâu dài, thay vì xem đất như một đầu vào có thể tiêu dùng rồi thay thế. Các tài liệu trước đây của FAO và Ban Kỹ thuật Liên chính phủ về Đất cũng kêu gọi những người sử dụng hoặc quản lý đất trở thành người gìn giữ tài nguyên này, đồng thời thúc giục chính phủ thúc đẩy quản lý đất bền vững. 21

Cách nhìn này đặc biệt quan trọng vì tốc độ phục hồi đất thường chậm hơn nhiều so với tốc độ đất bị tổn hại. Bảo vệ phần đất còn khỏe mạnh vì thế quan trọng không kém phục hồi những vùng đã suy thoái.

Các giải pháp không còn xa lạ

Báo cáo không đưa ra một kỹ thuật duy nhất phù hợp cho mọi nơi. Thay vào đó, FAO nhấn mạnh một nhóm giải pháp cần được điều chỉnh theo loại đất, khí hậu và hệ thống canh tác địa phương, gồm:

• giảm cày xới hoặc không cày xới;
• duy trì lớp phủ đất bằng phụ phẩm, lớp phủ hữu cơ hoặc cây che phủ;
• đa dạng hóa luân canh;
• kết hợp cây lâu năm và cây gỗ trong hệ thống sản xuất theo hướng nông lâm kết hợp;
• bổ sung và phục hồi chất hữu cơ; và
• quản lý phân bón, dưỡng chất chính xác hơn.

Theo FAO, nông nghiệp bảo tồn dựa trên ba nguyên tắc liên kết: hạn chế tối đa xáo trộn cơ học, duy trì lớp phủ đất thường xuyên và đa dạng hóa cây trồng. 3334 Cây che phủ và phụ phẩm trên bề mặt giúp bảo vệ đất trước tác động của mưa, giảm dòng chảy và xói mòn. Việc giảm xáo trộn, kết hợp với hệ thống cây trồng đa dạng hơn, có thể hỗ trợ kết cấu đất và phục hồi chất hữu cơ. 3537

Vì sao các biện pháp này vẫn được áp dụng chậm?

Khoảng cách lớn nhất nằm ở khâu triển khai. Nông dân có thể phải đối mặt với chi phí mua máy móc, vật tư và những thay đổi tạm thời về năng suất hoặc quy trình sản xuất. Họ cũng có thể thiếu quyền sử dụng đất ổn định, thị trường đáng tin cậy, tín dụng, dịch vụ khuyến nông, đào tạo thực hành hoặc dữ liệu phù hợp với điều kiện địa phương. Các tài liệu của FAO chỉ ra những rào cản như khả năng tiếp cận hạn chế với thị trường, tín dụng và dịch vụ khuyến nông. Hướng dẫn về đất có khả năng chống chịu hạn cũng nhấn mạnh nhu cầu về đào tạo, thiết bị, nguồn cung vật tư và hỗ trợ kỹ thuật. 3638

Điều đó cho thấy chỉ yêu cầu nông dân thay đổi phương thức canh tác mà không cải thiện các động lực và hệ thống hỗ trợ xung quanh sẽ khó mang lại kết quả. Muốn mở rộng phục hồi đất cần có nguồn tài chính, dịch vụ tư vấn ổn định, máy móc phù hợp, hệ thống giám sát địa phương dễ sử dụng và chính sách khuyến khích việc gìn giữ đất trong dài hạn.

Ý nghĩa trong bối cảnh COP17

FAO công bố đánh giá này trong bối cảnh Hội nghị lần thứ 17 của Công ước Liên Hợp Quốc về chống sa mạc hóa (UNCCD COP17), nơi phục hồi đất đai và xây dựng cảnh quan có khả năng chống chịu là những chủ đề trọng tâm. Tài liệu của FAO tại COP17 kêu gọi hành động để ngăn chặn, giảm thiểu và đảo ngược suy thoái đất nông nghiệp và đất nói chung. 3950

Thời điểm công bố cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa đất, hạn hán, an ninh lương thực và chính sách khí hậu. Nhiệt độ cao hơn, hạn hán, mưa lớn và cháy rừng có thể đẩy nhanh xói mòn cũng như làm mất carbon hữu cơ. Ngược lại, đất suy thoái thường giữ nước kém hơn và bảo vệ sản xuất kém hơn trước các cú sốc khí hậu. Vì vậy, quản lý đất cần được xem là một phần của thích ứng khí hậu, bảo tồn đa dạng sinh học và hoạch định chính sách lương thực, thay vì chỉ là vấn đề riêng của ngành nông nghiệp.

Điều cần làm ngay

Phát hiện quan trọng nhất của đánh giá lần này là khoảng cách giữa những gì đã biết và những gì đang được triển khai. Khi 52,5% khu vực được đánh giá ở mức kém hoặc rất kém, 58% ghi nhận xu hướng suy thoái và chỉ 10% cho thấy cải thiện kể từ năm 2015, ưu tiên trước mắt là biến quản lý bền vững thành lựa chọn khả thi ở quy mô lớn. 2425

Bảo vệ đất đòi hỏi cả thay đổi trong thực hành ở cấp trang trại lẫn đầu tư rộng hơn vào tài chính, thiết bị, quyền sử dụng đất, tư vấn, giám sát và chính sách. Cảnh báo của FAO rất nghiêm trọng, nhưng hướng đi không phải là bất khả thi: các công cụ đã tồn tại, còn thách thức tiếp theo là xây dựng tinh thần gìn giữ đất đi kèm với triển khai bền bỉ và đủ nguồn lực.