Trung Quốc biến dữ liệu thành vốn kinh tế và sức mạnh quốc gia như thế nào?

Một bản phân tích chuyên đề công bố tháng 8/2026 của Ủy ban Đánh giá Kinh tế và An ninh Mỹ - Trung (USCC) mô tả cách Trung Quốc tiếp cận dữ liệu như một chiến lược kinh tế và an ninh quốc gia do nhà nước định hướng. Theo báo cáo, Bắc Kinh không chỉ tìm cách quản lý dữ liệu mà còn muốn khiến dữ liệu dễ được thu thập, phân loại, chuẩn hóa, trao đổi, định giá và triển khai trong toàn bộ nền kinh tế, trong khi vẫn duy trì mức độ kiểm soát cao của nhà nước. 46

Dữ liệu được nâng lên thành một yếu tố sản xuất

Năm 2020, Trung Quốc chính thức xác định dữ liệu là một “yếu tố sản xuất”, đặt dữ liệu bên cạnh đất đai, lao động, vốn và công nghệ. Động thái này phát đi tín hiệu rằng dữ liệu cần được quản trị như một nguồn lực phục vụ tăng trưởng kinh tế. Định hướng chính sách bao trùm việc tạo lập, định giá, trao đổi và sử dụng dữ liệu vào hoạt động sản xuất. 6

Theo USCC, hệ thống mà Bắc Kinh đang thúc đẩy hướng tới khả năng:

• thu thập và gắn nhãn dữ liệu;
• chuẩn hóa, hợp nhất các tập dữ liệu vốn bị phân mảnh;
• đóng gói và lưu chuyển dữ liệu thông qua các thị trường chính thức;
• chuyển những nguồn dữ liệu đủ điều kiện thành tài sản thương mại hoặc tài sản tài chính; và
• triển khai dữ liệu trong công nghiệp, công nghệ và các ứng dụng của chính phủ. 4

Phạm vi này không chỉ giới hạn ở thông tin người tiêu dùng hay nội dung internet. Báo cáo đặc biệt nhấn mạnh dữ liệu doanh nghiệp, dữ liệu vận hành, dữ liệu công nghiệp, dữ liệu máy móc và dữ liệu cảm biến - những loại thông tin từ thế giới vật lý có thể đặc biệt hữu ích cho sản xuất và trí tuệ nhân tạo. 4

Nhà nước định hướng, địa phương thử nghiệm

Chiến lược của Trung Quốc kết hợp định hướng ở cấp trung ương với quá trình triển khai bởi chính quyền địa phương và doanh nghiệp. Các địa phương được khuyến khích phát triển ứng dụng dữ liệu và thử nghiệm thương mại hóa, tạo không gian cho các mô hình mới trong khuôn khổ rộng hơn do nhà nước và Đảng định hướng. 4

Cục Quản lý Dữ liệu Quốc gia là một phần trong cấu trúc thể chế hỗ trợ nền kinh tế dữ liệu. USCC liên hệ vai trò của cơ quan này với việc điều phối hạ tầng dữ liệu, thị trường dữ liệu và các ứng dụng công nghiệp. Các sàn giao dịch dữ liệu do chính phủ dẫn dắt, quy tắc hạch toán tài sản dữ liệu và những chương trình thí điểm được kỳ vọng sẽ khiến dữ liệu có giá trị cao dễ giao dịch, huy động vốn và tập trung hơn. 4

Mô hình này khác với cách tiếp cận hoàn toàn dựa vào thị trường. Theo đánh giá của USCC, nhà nước Trung Quốc tham gia quyết định dữ liệu được tổ chức, định giá, lưu chuyển và cung cấp cho các mục tiêu chiến lược như thế nào. 4

Thương mại hóa đi cùng kiểm soát chặt hơn

Chiến lược dữ liệu của Trung Quốc vừa xây dựng thị trường, vừa mở rộng giám sát. USCC cho biết Luật An ninh Dữ liệu của Trung Quốc bao quát việc thu thập, lưu trữ, sử dụng, xử lý, truyền tải, cung cấp và công khai dữ liệu. Các yêu cầu về phân loại và xử lý dữ liệu gắn với phát triển kinh tế - xã hội cũng như những cân nhắc về an ninh quốc gia. 4

Báo cáo nhận định các quy định này có thể duy trì quyền tiếp cận của nhà nước, hạn chế quyền kiểm soát của nước ngoài, định nghĩa rộng những loại dữ liệu có khả năng nhạy cảm và hạn chế hoạt động chuyển dữ liệu xuyên biên giới. Với doanh nghiệp hoạt động tại Trung Quốc, điều đó tạo ra sự đan xen giữa cơ hội thương mại hóa và sức ép tuân thủ hoặc lưu trữ dữ liệu trong lãnh thổ Trung Quốc. 4

Trên thực tế, nghĩa vụ liên quan có thể bao gồm lưu giữ hoặc nội địa hóa dữ liệu tại Trung Quốc, phân loại tập dữ liệu, đáp ứng yêu cầu an ninh hoặc xin phê duyệt khi chuyển dữ liệu ra nước ngoài, cũng như tuân thủ các cơ chế kiểm soát của nhà nước. Phân tích của USCC ủng hộ nhận định rằng những sức ép này tồn tại, nhưng tác động cụ thể sẽ phụ thuộc vào doanh nghiệp, ngành, loại dữ liệu và quy định áp dụng. 4

Vì sao dữ liệu công nghiệp quan trọng với AI và robot?

USCC cho rằng nỗ lực tập hợp và chuẩn hóa dữ liệu công nghiệp, dữ liệu từ thế giới vật lý có thể tạo lợi thế cho Trung Quốc trong lĩnh vực AI doanh nghiệp. Những hệ thống này thường cần thông tin vận hành từ nhà máy, máy móc, phương tiện và các môi trường thực tế khác, chứ không chỉ những kho văn bản thu thập trên web. 4

Báo cáo chỉ ra tiềm năng ứng dụng trong:

• phương tiện tự hành;
• robot hình người;
• robot công nghiệp; và
• các hệ thống sản xuất thế hệ mới. 4

Khối lượng lớn dữ liệu từ cảm biến, nhà máy và hoạt động vận hành có thể hỗ trợ quá trình huấn luyện, thử nghiệm và triển khai trong các lĩnh vực này. Tuy nhiên, USCC trình bày đây là một lợi thế chiến lược tiềm năng, không phải bằng chứng cho thấy Trung Quốc chắc chắn sẽ dẫn đầu trong mọi ứng dụng.

Dữ liệu cũng là nguồn lực tình báo và quân sự

Mối quan tâm của USCC không dừng ở cạnh tranh thương mại. Ủy ban cho rằng dữ liệu được tích hợp tốt hơn có thể nâng cao năng lực thu thập tình báo và quân sự, bên cạnh việc củng cố công nghệ và sản xuất của Trung Quốc. Theo cách nhìn này, dữ liệu trở thành một phần trong cuộc cạnh tranh rộng hơn về sức mạnh quốc gia giữa Trung Quốc và Mỹ. 4

Tính chất “lưỡng dụng” là điểm then chốt trong báo cáo: những hệ thống giúp doanh nghiệp phát triển ứng dụng công nghiệp cũng có thể nâng cao khả năng của nhà nước trong việc nắm bắt nền kinh tế, xã hội, công nghệ và các đối thủ tiềm tàng. Vì vậy, USCC xem chính sách dữ liệu là vấn đề chiến lược, không chỉ là câu chuyện về quyền riêng tư, thương mại số hay tuân thủ doanh nghiệp. 4

Doanh nghiệp Mỹ có thể đối mặt với rủi ro gì?

Các công ty Mỹ có hoạt động, nhân sự, nhà cung cấp hoặc nghiên cứu tại Trung Quốc có thể phải xử lý nhiều thách thức chồng chéo:

• không chắc chắn về loại dữ liệu nào bị xem là nhạy cảm hoặc phải áp dụng cơ chế xử lý đặc biệt;
• yêu cầu lưu trữ hoặc xử lý thông tin tại Trung Quốc;
• hạn chế hoặc yêu cầu xin phép khi chuyển dữ liệu qua biên giới;
• khó kết hợp dữ liệu được tạo ra tại Trung Quốc với hệ thống phân tích và AI toàn cầu; và
• nguy cơ gia tăng đối với dữ liệu độc quyền về kinh doanh, công nghiệp hoặc hoạt động vận hành trước các yêu cầu cho phép nhà nước tiếp cận. 4

Những sức ép này có thể khiến việc quản trị dữ liệu toàn cầu phức tạp hơn và làm tăng chi phí vận hành. Chúng cũng có thể hạn chế khả năng doanh nghiệp sử dụng các tập dữ liệu từ Trung Quốc cho nghiên cứu, phát triển sản phẩm và huấn luyện AI trên phạm vi toàn cầu. USCC không cho rằng mọi công ty đều chịu các yêu cầu giống nhau; mức độ rủi ro thay đổi theo loại dữ liệu và lĩnh vực hoạt động. 4

Thông điệp của USCC gửi tới Quốc hội Mỹ

Hàm ý chính sách trung tâm của báo cáo là Mỹ nên cân nhắc xây dựng một chiến lược dữ liệu quốc gia. Chiến lược đó sẽ xem dữ liệu là tài sản kinh tế và nguồn lực chiến lược, thay vì chỉ xử lý dữ liệu thông qua chính sách quyền riêng tư hoặc an ninh mạng. 46

USCC gợi ý một khuôn khổ bao quát việc tạo lập, định giá, trao đổi, bảo vệ và sử dụng hiệu quả dữ liệu có giá trị cao của Mỹ, đồng thời xử lý rủi ro an ninh quốc gia và khả năng tiếp cận từ nước ngoài. Cảnh báo rộng hơn của Ủy ban là các quốc gia xây dựng được thể chế và thị trường xoay quanh dữ liệu có thể giành lợi thế không chỉ trong phần mềm mà còn trên nhiều mặt trận như AI, sản xuất, tình báo và quốc phòng. 415