Bên Trong Thỏa Thuận Ngừng Bắn Mỹ - Iran Đang Đình Trệ và Sự Suy Sụp Kinh Tế Của Iran

Một bản ghi nhớ (MoU) dự kiến giữa Mỹ và Iran đã trở thành tâm điểm chú ý của quốc tế, không phải vì những gì đã đạt được, mà vì một bước đột phá lớn đã ở rất gần trước khi vấp phải bức tường quen thuộc. Thỏa thuận dự thảo, được báo cáo vào cuối tháng 5 năm 2026, nhằm mục đích chấm dứt cuộc xung đột đã tàn phá nền kinh tế Iran, làm gián đoạn vận tải biển toàn cầu và làm dấy lên nguy cơ về một cuộc chiến tranh khu vực rộng lớn hơn. Nhưng chỉ trong vài ngày sau khi được mô tả là phần lớn đã hoàn tất, thỏa thuận này đã bị gác lại sau khi Tổng thống Donald Trump yêu cầu các điều khoản nghiêm ngặt hơn .

Trong khi các nhà ngoại giao đang tập hợp lại, thì một cuộc khủng hoảng song song đang ngày càng sâu sắc tại một nơi xa bàn đàm phán. Nền kinh tế Iran, vốn đã oằn mình dưới nhiều năm trừng phạt, đã bước vào giai đoạn sụp đổ với siêu lạm phát và tình trạng mất việc làm hàng loạt mà các nhà kinh tế cho rằng sẽ đẩy hàng triệu người vào cảnh nghèo đói, bất kể kết quả chính trị ra sao .

Những Điều Khoản Trong Bản MoU Dự Kiến

Theo các báo cáo từ Axios và các hãng tin khác trích dẫn lời các quan chức Mỹ, thỏa thuận dự thảo được cấu trúc như một biện pháp xây dựng lòng tin kéo dài 60 ngày, nhằm giảm leo thang căng thẳng quân sự tức thời và tạo không gian cho các cuộc đàm phán rộng lớn hơn . Các điều khoản cốt lõi của nó bao gồm:

• Gia hạn lệnh ngừng bắn 60 ngày: Một lệnh tạm thời chấm dứt các hành động thù địch, với khả năng gia hạn khi có sự đồng ý của cả hai bên .
• Bình thường hóa Eo biển Hormuz: Iran sẽ rà phá thủy lôi đã triển khai và cho phép tàu thuyền thương mại qua lại không hạn chế, không áp đặt phí. Đổi lại, Mỹ sẽ dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran .
• Hạn chế xuất khẩu dầu: Iran sẽ được phép tự do bán dầu trong thời gian ngừng bắn, một cứu cánh kinh tế quan trọng .
• Khuôn khổ đàm phán hạt nhân: Các cuộc đàm phán tiếp theo về việc hạn chế chương trình hạt nhân của Iran—bao gồm cả kho dự trữ uranium đã làm giàu—sẽ bắt đầu theo mô hình "cứu trợ đổi lấy hành động" (relief for performance), trong đó việc miễn trừ trừng phạt gắn liền với các bước đi có thể kiểm chứng .
• Nới lỏng trừng phạt và giải phóng tài sản: Dự thảo bao gồm các cuộc thảo luận về việc miễn trừ trừng phạt và cơ chế giải phóng tài sản bị đóng băng của Iran, mặc dù phạm vi chính xác là một điểm gây tranh cãi trung tâm .

Các quan chức Mỹ mô tả văn bản này đang ở giai đoạn cuối cùng, và Iran được cho là đang tiến hành một cuộc rà soát nội bộ . Nhưng cuộc rà soát đó đã sớm bị các diễn biến ở Washington chi phối.

Tại Sao Thỏa Thuận Bị Đình Trệ: Các Lằn Ranh Đỏ Của Ông Trump

Chưa đầy 24 giờ sau khi ông Trump tuyên bố một thỏa thuận đã "được thương thảo phần lớn", các dấu hiệu rạn nứt đã xuất hiện . Tờ The New York Times đưa tin rằng ông Trump, sau một cuộc họp kéo dài hai giờ tại Phòng Tình huống (Situation Room), đã gửi trả lại bản dự thảo với các sửa đổi, và về cơ bản đã khởi động lại các cuộc đàm phán .

Ba trở ngại chính đã nổi lên:

1. Vấn đề giải phóng tài sản: Ông Trump đã bày tỏ quan ngại sâu sắc về các điều khoản sẽ giải phóng các quỹ bị đóng băng của Iran, một hành động mà trước đây ông đã chỉ trích gay gắt chính quyền Obama vì đã thực hiện trong thỏa thuận hạt nhân năm 2015 . Đây dường như là yếu tố phá vỡ thỏa thuận chính.
2. Xử lý uranium đã làm giàu: Ông Trump đã thúc đẩy các điều khoản nghiêm ngặt hơn về cách thức và thời điểm Mỹ sẽ tiếp nhận hoặc vô hiệu hóa kho dự trữ uranium đã làm giàu hiện có của Iran .
3. Ngôn ngữ thực thi Eo biển: Tổng thống tìm kiếm ngôn ngữ cứng rắn hơn trong việc mở cửa trở lại Eo biển Hormuz, nhằm đảm bảo đây vẫn là một tuyến đường thủy quốc tế mở mà không có ngoại lệ .

Trong khi Nhà Trắng không công khai chi tiết từng thay đổi, ông Trump nói với Fox News rằng ông "không vội" và đe dọa sẽ "kết thúc nó theo một cách khác" nếu không đạt được điều mình muốn . Về phía mình, Iran thông qua truyền thông bán chính thức tuyên bố rằng Mỹ đang rút lui khỏi các thỏa thuận trước đó, đặc biệt là về cơ chế nới lỏng trừng phạt và việc giải phóng 12 tỷ đô la tài sản bị đóng băng .

Thực Tế Kinh Tế: Một Cuộc Khủng Hoảng Còn Sâu Sắc Hơn Chiến Tranh

Sự bế tắc chính trị che mờ một sự thật nghiệt ngã: chiến tranh đã bẻ gãy nền kinh tế Iran. Quốc gia này đang đối mặt với một cuộc khủng hoảng đình lạm mà IMF cho rằng phải mất ít nhất đến năm 2027 mới có thể đảo ngược, và điều đó giả định rằng xung đột hoàn toàn chấm dứt .

Suy thoái và siêu lạm phát
Dù Ngân hàng Thế giới ban đầu dự báo tăng trưởng vừa phải cho năm 2024/25, dữ liệu mới nhất vẽ nên một bức tranh hoàn toàn khác. Ngân hàng Thế giới ước tính GDP của Iran đã sụt giảm 2,7% trong năm tài chính Iran 2025/26, và IMF dự báo mức suy giảm thêm 6,1% trong năm 2026 . Một số nhà phân tích kỳ vọng chiến tranh có thể khiến nền kinh tế co lại tới 10% .

Lạm phát đã vượt qua một ngưỡng quan trọng. Trung tâm Thống kê Iran xác nhận tỷ lệ lạm phát điểm (point-to-point) là 71,8%, trong khi tỷ lệ lạm phát 12 tháng tính đến tháng 3 năm 2026 ở mức 53,7% . IMF dự báo lạm phát trung bình sẽ ở mức 68,9% trong năm nay .

Mất việc hàng loạt và nghèo đói gia tăng
Chi phí nhân đạo là đáng kinh ngạc. Kể từ tháng 2 năm 2026, khoảng hai triệu việc làm đã bị mất, trong đó một triệu việc làm mất trực tiếp do chiến tranh và một triệu mất do hiệu ứng lan tỏa, theo các quan chức Iran và ước tính địa phương .

Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) cảnh báo rằng có thêm tới 4,1 triệu người có thể rơi vào cảnh nghèo đói vì xung đột . Các nhà kinh tế học Iran độc lập dự báo sẽ có thêm từ 3,5 đến 4,5 triệu người rơi xuống dưới chuẩn nghèo chỉ trong năm nay . Với các ước tính trước đó chỉ ra rằng có từ 22% đến 50% người dân Iran đã sống trong cảnh nghèo đói trước chiến tranh, tổng số người nghèo có thể sớm vượt quá 40 triệu người .

Một thập kỷ suy thoái được tăng tốc
Cuộc khủng hoảng hiện tại là điểm kết thúc đầy bạo lực của một quá trình suy thoái kinh tế kéo dài. Thu nhập quốc dân bình quân đầu người của Iran đã sụp đổ từ khoảng 8.000 đô la năm 2012 xuống còn 5.000 đô la vào năm 2024, bị tàn phá bởi lạm phát, tham nhũng và các lệnh trừng phạt . Ngân hàng Thế giới đã ghi nhận một "thập kỷ mất mát" về tăng trưởng GDP bình quân đầu người, với mức suy giảm trung bình hàng năm là 0,6% từ năm 2011 đến 2020 .

Chiến tranh đã làm trầm trọng thêm tình trạng này bằng cách làm gián đoạn các tuyến thương mại, gây ra tình trạng mất điện Internet và viễn thông, và cắt đứt huyết mạch dầu mỏ qua Eo biển Hormuz . Khu vực dịch vụ, nơi sử dụng hơn một nửa lực lượng lao động, đã bị ảnh hưởng nghiêm trọng bởi những gián đoạn này . Ngân hàng Thế giới cũng cảnh báo rằng sự phụ thuộc vào thực phẩm nhập khẩu, kết hợp với gián đoạn vận chuyển, đã làm tăng đáng kể nguy cơ mất an ninh lương thực .