Hồ sơ rò rỉ ICBC: Hoạt động tại London bị cáo buộc phục vụ ưu tiên chiến lược của Bắc Kinh

Cuộc điều tra xuyên biên giới China Capital của Hiệp hội Nhà báo Điều tra Quốc tế (ICIJ) đưa ra một bức tranh hiếm có về cách Ngân hàng Công Thương Trung Quốc (ICBC) được cho là đã sử dụng chi nhánh London và công ty con tại Anh để theo đuổi những ưu tiên phù hợp với chiến lược toàn cầu của Bắc Kinh.

ICIJ cùng 23 đối tác truyền thông đã rà soát 4,8 triệu tài liệu mật, có niên đại từ năm 2005 đến 2024. Điểm cốt lõi trong phát hiện của họ không phải là mọi thương vụ đều bất hợp pháp, mà là trong một số trường hợp được báo cáo, các mục tiêu chiến lược và chính trị có thể đã lấn át những tiêu chuẩn thông thường về hiệu quả thương mại, trừng phạt và chống rửa tiền. 1719

Hồ sơ rò rỉ nói gì về ICBC tại London?

Theo ICIJ, kho tài liệu gồm báo cáo nội bộ, email, hồ sơ khách hàng, nhật ký giao dịch đáng ngờ, biên bản họp và chỉ đạo từ ủy ban Đảng Cộng sản của ngân hàng. Các tài liệu mô tả hoạt động của ICBC tại London là một đầu mối tài trợ cho doanh nghiệp và cá nhân có liên hệ với các nhân vật kinh doanh Nga và Belarus bị trừng phạt, các nhà lãnh đạo bị công khai cáo buộc tham nhũng, các quốc gia gánh nợ lớn và giới chính trị Trung Quốc. 117

ICIJ cho biết trụ sở ICBC tại Bắc Kinh đôi khi chỉ đạo nhân sự ở nước ngoài theo đuổi những mục tiêu mang tính chính trị rõ rệt cho cổ đông chi phối của ngân hàng là Nhà nước Trung Quốc. Những mục tiêu này bao gồm củng cố liên minh, bảo đảm nguồn tài nguyên và mở rộng ảnh hưởng đối với hạ tầng thông tin liên lạc, năng lượng và giao thông. 2

Theo điều tra, một số nhân viên ngân hàng đã vi phạm hoặc miễn áp dụng quy định nội bộ về trừng phạt và chống rửa tiền khi thúc đẩy các ưu tiên đó. Đây là cáo buộc nghiêm trọng về quản trị và quản lý rủi ro, nhưng tự nó không xác lập rằng từng khoản vay, khoản chuyển tiền hay khách hàng cụ thể đã vi phạm một điều luật nhất định. 1819

Nornickel, Nga và tầm quan trọng chiến lược của nickel

Một ví dụ đáng chú ý liên quan đến Nornickel, doanh nghiệp khai khoáng Nga do một số tài phiệt có quan hệ với Điện Kremlin sở hữu một phần. ICIJ cho biết trong năm 2024, ICBC London và các đơn vị ở nước ngoài khác đã cân nhắc các khoản vay bằng nhân dân tệ cùng dịch vụ tài chính khác cho Nornickel, trong bối cảnh Anh và Mỹ cấm nhập khẩu nickel của Nga. 1316

Các tài liệu ICIJ xem xét cũng cho thấy ICBC đã mở rộng hoạt động tại Nga sau khi nước này mở cuộc xâm lược toàn diện Ukraine. Theo ICIJ, doanh thu gộp của ngân hàng tại Nga đã tăng hơn gấp đôi từ năm 2022 đến 2023, và đạt khoảng 370 triệu USD trong năm 2024. 2

Nickel là nguyên liệu quan trọng cho một số khâu trong chuỗi cung ứng xe điện và pin. Vì vậy, vấn đề được đặt ra là liệu một ngân hàng chịu sự giám sát quản lý của phương Tây có thể góp phần duy trì quan hệ thương mại với các lợi ích Nga có rủi ro cao, trong khi các chính phủ phương Tây tìm cách hạn chế dòng thương mại gắn với nền kinh tế thời chiến của Nga hay không. 24

Khoản chuyển 1,3 tỷ USD cho Huawei

Một bài điều tra riêng của ICIJ cho biết ICBC London đã chuyển 1,3 tỷ USD tiền mặt khẩn cấp của Huawei từ London về Thâm Quyến, không lâu sau khi Mỹ công bố bản cáo trạng năm 2019 cáo buộc Huawei gian lận và vi phạm các lệnh trừng phạt liên quan Iran. 11

ICIJ mô tả đây là một hoạt động khẩn cấp dành cho khách hàng có ý nghĩa chiến lược đối với Trung Quốc, đồng thời cho biết nhân viên đã bỏ qua các quy trình nội bộ thông thường. Bản thân việc chuyển tiền không nhất thiết là bất hợp pháp; song vụ việc được nêu như một chỉ dấu về khả năng các bước kiểm soát thông lệ bị gác lại nhanh chóng khi một doanh nghiệp quan trọng về mặt chính trị cần hỗ trợ. 911

ICBC và Huawei không trả lời các yêu cầu bình luận lặp lại của ICIJ về nội dung này. 11

“Lý do Trung Quốc” trong cấp tín dụng là gì?

Theo ICIJ, ICBC đôi khi cấp các khoản vay có biên lợi nhuận rất thấp, thậm chí có nguy cơ thua lỗ xét theo tiêu chí thương mại thuần túy, cho doanh nghiệp khai khoáng, tài nguyên và hạ tầng tại Australia. Mục đích được báo cáo là xây dựng quan hệ dài hạn, qua đó hỗ trợ khả năng tiếp cận tài nguyên và các mục tiêu chính trị rộng hơn của Trung Quốc. 3

ICIJ cũng đề cập khoản vay khoảng 90 triệu USD cho Socar, công ty dầu khí quốc doanh Azerbaijan, dù có ý kiến phản đối từ bộ phận tuân thủ. Các trường hợp này minh họa cho điều mà cuộc điều tra gọi là “China rationale” — có thể hiểu là “lý do Trung Quốc”: khoản vay không chỉ được đánh giá bằng lợi nhuận dự kiến, mà còn bằng mục tiêu chính sách như tiếp cận tài nguyên, các liên kết hạ tầng thuộc sáng kiến Vành đai và Con đường, và phát triển ngành chiến lược. 24

Một khoản vay có động cơ chiến lược không mặc nhiên là không phù hợp. Mối lo về tuân thủ nảy sinh khi lý do chính trị làm suy yếu việc thẩm định độc lập đối với rủi ro khách hàng, nguy cơ liên quan trừng phạt hoặc kiểm soát chống rửa tiền.

“Ít có ý định chấm dứt quan hệ” với khách hàng rủi ro cao

Một cán bộ phụ trách báo cáo rửa tiền của ICBC viết trong bản ghi nhớ nội bộ năm 2019 rằng ngân hàng có “rất ít ý định chấm dứt quan hệ với hoạt động kinh doanh có rủi ro tội phạm tài chính cao”. 16

Trong ngành ngân hàng, offboarding là chấm dứt quan hệ với khách hàng. Cụm từ này cho thấy nhân sự tuân thủ có thể đã nhìn nhận rằng tổ chức không mấy sẵn sàng cắt đứt quan hệ với những khách hàng bị coi là có nguy cơ cao về tội phạm tài chính. Trong bối cảnh báo cáo China Capital, điều đó phản ánh sự căng thẳng trong quản trị: việc duy trì các quan hệ có ý nghĩa chiến lược có thể được đặt nặng hơn giảm thiểu rủi ro bằng cách rút lui khỏi khách hàng. 216

Các lo ngại từ cơ quan quản lý và giới hạn của kết luận

ICIJ cho biết các đơn vị của ICBC từng đối mặt với biện pháp xử lý hoặc quan ngại từ cơ quan quản lý tại nhiều khu vực pháp lý. Báo cáo dẫn các khoản phạt liên quan đến đơn vị tại Mỹ, Canada và Luxembourg về những thiếu sót trong kiểm soát tội phạm tài chính, gồm cả biện pháp ngăn né tránh trừng phạt; đồng thời đề cập các quan ngại khác từ cơ quan quản lý ở những nước khác. 24

Lịch sử xử lý này cung cấp bối cảnh cho các cáo buộc trong tài liệu rò rỉ về những lỗ hổng kiểm soát. Tuy nhiên, không nên xem đó là một phán quyết pháp lý bao trùm mọi giao dịch được đề cập. Một biện pháp chế tài đối với đơn vị ngân hàng, một cảnh báo tuân thủ nội bộ và một cáo buộc trong tài liệu rò rỉ là ba dạng chứng cứ khác nhau.

Phản hồi của Trung Quốc và ý nghĩa của cuộc điều tra

Giới chức Trung Quốc bác bỏ nhận định rằng tài chính đối ngoại của Trung Quốc mang động cơ chính trị hoặc thiếu minh bạch. Đại sứ quán Trung Quốc tại Zambia nói với ICIJ rằng hoạt động tài trợ ở nước ngoài của Trung Quốc tuân theo quy tắc thị trường và chuẩn mực quốc tế, không nhằm theo đuổi lợi ích chính trị. 5

Ngược lại, báo cáo của ICIJ và các chuyên gia được tổ chức này dẫn lời cho rằng một ngân hàng do nhà nước kiểm soát có thể hoạt động như một công cụ của “quyền lực nhà nước thông qua tài chính”: dùng cho vay và quan hệ ngân hàng để củng cố liên minh ngoại giao, tiếp cận tài nguyên và gia tăng ảnh hưởng trong hạ tầng chiến lược. 217

Ý nghĩa lâu dài của vụ việc vì thế vượt ra ngoài một khoản chuyển tiền hay một khoản vay riêng lẻ. Nó đặt ra câu hỏi cho nhà quản lý và các đối tác: khi các quyết định thương mại của một ngân hàng toàn cầu có cổ đông chi phối là nhà nước chồng lấn với mục tiêu chiến lược quốc gia, liệu cơ chế tuân thủ thông thường và giám sát của nước sở tại có luôn đủ độc lập trước sức ép chính trị? Các hồ sơ rò rỉ khiến câu hỏi này khó bị gạt bỏ hơn, dù chúng không chứng minh hành vi bất hợp pháp trong mọi trường hợp được nêu.