EU gia hạn lệnh trừng phạt Iran, 9 quốc gia châu Âu đồng hành

Ngày 24/7/2026, Hội đồng Liên minh châu Âu (EU) thông qua hai quyết định liên quan đến Iran. Đây là hai cơ chế pháp lý khác nhau: một cơ chế nhắm vào các vi phạm nhân quyền, được thiết lập từ năm 2011, và một cơ chế được lập vào năm 2023 để đáp trả hỗ trợ quân sự của Iran cho Nga cùng các nhóm vũ trang trong khu vực.

Chín quốc gia châu Âu không thuộc EU sau đó tuyên bố sẽ đưa chính sách quốc gia của mình phù hợp với các quyết định này. Vì vậy, đây không phải là một “chế độ trừng phạt mới” duy nhất, mà là sự kết hợp giữa cập nhật danh sách nhân quyền và gia hạn, tiếp tục mở rộng cơ chế liên quan đến hỗ trợ quân sự.

EU quyết định gì ngày 24/7?

Bổ sung 6 cá nhân vào danh sách trừng phạt nhân quyền

EU áp đặt các biện pháp hạn chế đối với 6 cá nhân Iran vì những cáo buộc liên quan đến vi phạm nghiêm trọng quyền con người. Trong số này có 5 thẩm phán và một nhân vật cấp cao liên quan đến một nhóm mạng bị cáo buộc hỗ trợ việc kiểm soát, đàn áp thông tin.

Các biện pháp gồm:

• phong tỏa tài sản;
• cấm nhập cảnh hoặc quá cảnh tại EU;
• cấm cung cấp tiền và nguồn lực kinh tế cho những người có tên trong danh sách;
• hạn chế xuất khẩu sang Iran các thiết bị có thể được sử dụng cho hoạt động trấn áp trong nước.

Cơ chế trừng phạt nhân quyền của EU đối với Iran được thiết lập từ năm 2011 và được gia hạn, điều chỉnh theo thời gian. Cơ chế này tách biệt với cơ chế liên quan đến hỗ trợ quân sự được thành lập vào năm 2023.

Gia hạn cơ chế trừng phạt được lập từ năm 2023

Hội đồng EU cũng thông qua Quyết định (CFSP) 2025/1837, sửa đổi Quyết định (CFSP) 2023/1532. Cơ chế này bao phủ các vấn đề gồm hỗ trợ quân sự của Iran cho cuộc chiến của Nga tại Ukraine, hỗ trợ các nhóm và thực thể vũ trang ở Trung Đông và khu vực Biển Đỏ, cũng như những hành động làm suy yếu tự do hàng hải tại Trung Đông.

Theo tuyên bố của EU, 4 người đã được đưa ra khỏi danh sách thuộc cơ chế hỗ trợ quân sự này. Con số đó khác với 3 người được xóa khỏi danh sách của cơ chế nhân quyền, đồng thời một thực thể trong cơ chế nhân quyền cũng được cập nhật thông tin.

Nói cách khác, sự khác biệt giữa con số 4 và 3 không phải là mâu thuẫn: hai con số đề cập đến hai cơ chế trừng phạt riêng biệt trong cùng gói quyết định ngày 24/7.

9 quốc gia nào đồng thuận với EU?

Các quốc gia ngoài EU tuyên bố điều chỉnh chính sách quốc gia cho phù hợp với các biện pháp ngày 24/7 gồm:

• Albania
• Bosnia và Herzegovina
• Iceland
• Liechtenstein
• Moldova
• Montenegro
• Bắc Macedonia
• Na Uy
• Ukraine

Việc “đồng thuận” hay “điều chỉnh cho phù hợp” có nghĩa là các nước này cam kết đưa chính sách trong nước của họ phù hợp với những quyết định liên quan của Hội đồng EU. Điều đó không biến họ thành thành viên EU và cũng không khiến luật EU tự động áp dụng trong lãnh thổ của họ; mỗi nước vẫn triển khai biện pháp thông qua hệ thống pháp luật quốc gia.

Nhóm này bao gồm các nước ứng viên EU, các quốc gia thuộc Khu vực Kinh tế châu Âu và Ukraine. Sự tham gia của họ mở rộng phạm vi thực thi trên thực tế vượt ra ngoài 27 quốc gia thành viên EU.

Iran bị trừng phạt vì những hành động nào?

Hỗ trợ quân sự cho Nga tại Ukraine

Cơ chế được thiết lập năm 2023 nhằm đáp trả hỗ trợ quân sự của Iran cho cuộc chiến của Nga tại Ukraine. Các quan chức EU từng liên hệ những biện pháp này với việc chuyển giao máy bay không người lái và các thiết bị quân sự khác được lực lượng Nga sử dụng ở Ukraine.

Ngày 29/7, Đại diện cấp cao EU phụ trách chính sách đối ngoại Kaja Kallas điện đàm với Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi. Bà tiếp tục kêu gọi Tehran chấm dứt hỗ trợ quân sự cho Nga, đồng thời trao đổi về giảm leo thang và căng thẳng tại khu vực Vịnh Ba Tư.

Hậu thuẫn các nhóm vũ trang ở Trung Đông và Biển Đỏ

Cùng cơ chế trên cũng bao phủ sự hỗ trợ của Iran dành cho các nhóm và thực thể vũ trang ở Trung Đông và khu vực Biển Đỏ. EU bày tỏ quan ngại về những hoạt động gắn với các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại và các rủi ro an ninh rộng hơn trong khu vực.

Đe dọa tự do hàng hải tại eo biển Hormuz

Ngày 22/5/2026, EU mở rộng phạm vi cơ chế hiện có để có thể nhắm tới các cá nhân và thực thể liên quan đến hành động hoặc chính sách của Iran đe dọa tự do hàng hải tại Trung Đông, đặc biệt là eo biển Hormuz.

Các biện pháp chỉ định đầu tiên dựa trên căn cứ mở rộng này được công bố ngày 8/6, nhằm vào một đơn vị hải quân thuộc Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) và 2 cá nhân, theo các nguồn pháp lý và theo dõi lệnh trừng phạt.

Các cáo buộc vi phạm nghiêm trọng quyền con người

Cơ chế riêng về nhân quyền đề cập đến những cáo buộc như đàn áp, truy tố mang tính lạm dụng, án tử hình và kiểm soát thông tin. Sáu cá nhân bị bổ sung ngày 24/7 gồm các thẩm phán và một nhân vật trong lĩnh vực mạng mà EU liên hệ với những vấn đề này.

Gói tháng 7 nằm ở đâu trong chuỗi biện pháp năm 2026?

Quyết định ngày 24/7 là một phần của chuỗi hành động liên tiếp, thay vì một động thái đơn lẻ:

• Ngày 16/3: Hội đồng EU áp dụng biện pháp trừng phạt với thêm 16 cá nhân và 3 thực thể vì các vi phạm nghiêm trọng quyền con người, trong đó có các quan chức an ninh cấp cao và chỉ huy IRGC.
• Ngày 22/5: EU mở rộng cơ chế hỗ trợ quân sự để bao phủ các mối đe dọa đối với tự do hàng hải ở Trung Đông và eo biển Hormuz.
• Ngày 8/6: EU công bố các trường hợp chỉ định đầu tiên dựa trên căn cứ liên quan đến tự do hàng hải.
• Ngày 24/7: Hội đồng EU bổ sung 6 cá nhân vào cơ chế nhân quyền, gia hạn cơ chế hỗ trợ quân sự năm 2023 và thực hiện các đợt xóa tên riêng biệt trong cả hai cơ chế.

Diễn biến này cho thấy EU đang sử dụng đồng thời nhiều công cụ: đưa cá nhân vào danh sách vì các cáo buộc lạm dụng, hạn chế hoạt động liên quan đến chuyển giao quân sự, và mở rộng căn cứ pháp lý để phản ứng trước các rủi ro hàng hải và an ninh khu vực.

Sự đồng thuận của 9 nước có ý nghĩa gì?

Việc Albania, Bosnia và Herzegovina, Iceland, Liechtenstein, Moldova, Montenegro, Bắc Macedonia, Na Uy và Ukraine cùng điều chỉnh chính sách cho thấy sự phối hợp rộng hơn tại châu Âu đối với những hành vi mà các quyết định của EU đề cập. Về thực tế, điều này có thể làm giảm khả năng các cá nhân hoặc thực thể bị trừng phạt tận dụng khác biệt giữa chính sách của EU và các nước đối tác.

Tuy nhiên, các nguồn hiện có không đủ để kết luận những biện pháp này sẽ hiệu quả đến đâu, cũng như không định lượng được các rủi ro né tránh trừng phạt qua nước thứ ba, hàng hóa lưỡng dụng hoặc kênh ngân hàng. Những lo ngại về “lỗ hổng” cần được đánh giá bằng bằng chứng riêng, thay vì mặc nhiên suy đoán. Điều đã được ghi nhận là phạm vi pháp lý của các biện pháp trừng phạt đang được mở rộng và ngày càng có thêm các quốc gia châu Âu phối hợp thực thi.