Giới thiên văn sinh học thận trọng với các tuyên bố về sự sống ngoài Trái Đất năm 2025

Các thông báo gây chú ý năm 2025 đã đưa ra hai manh mối có thể liên quan đến sự sống ngoài Trái Đất: dấu vết khả dĩ của dimethyl sulfide (DMS) hoặc dimethyl disulfide (DMDS) trong khí quyển ngoại hành tinh K2-18b, và những cấu trúc khoáng vật dạng “đốm da báo” trong một mẫu đá ở khu vực Cheyava Falls trên sao Hỏa. Tuy nhiên, khảo sát nhanh trong cộng đồng thiên văn sinh học cho thấy phản ứng chủ đạo là quan tâm nhưng thận trọng — chưa có sự đồng thuận rằng sự sống đã được phát hiện. 12

Kết quả chính: đa số chuyên gia chưa bị thuyết phục

Khảo sát về K2-18b nhận được 496 phản hồi. Chỉ 6,6% người tham gia đồng ý hoặc hoàn toàn đồng ý rằng các nhà khoa học có lẽ đã tìm thấy sự sống ngoài Trái Đất ở đó. Trong khi đó, 65,3% không đồng ý hoặc hoàn toàn không đồng ý, và 28,0% giữ quan điểm trung lập. 14

Với trường hợp Cheyava Falls trên sao Hỏa, phản ứng tích cực hơn, nhưng vẫn còn rất xa một mức đồng thuận đủ để gọi là phát hiện. 15,1% đồng ý hoặc hoàn toàn đồng ý rằng sự sống ngoài Trái Đất có lẽ đã được tìm thấy; 44,6% không đồng ý hoặc hoàn toàn không đồng ý; còn 40,3% trung lập. 4

Phản hồi	K2-18b	Cheyava Falls, sao Hỏa
Hoàn toàn đồng ý	0,4%	2,1%
Đồng ý	6,3%	13,0%
Trung lập	28,0%	40,3%
Không đồng ý	30,2%	33,5%
Hoàn toàn không đồng ý	35,1%	11,1%

Sự khác biệt đáng chú ý nằm ở nhóm phản đối mạnh: tỷ lệ “hoàn toàn không đồng ý” với trường hợp sao Hỏa là 11,1%, thấp hơn nhiều so với 35,1% ở K2-18b. Điều này cho thấy các nhà nghiên cứu xem bằng chứng từ sao Hỏa là đáng cân nhắc hơn. Nhưng đó không đồng nghĩa với việc họ xác nhận đã tìm thấy sự sống. 4

Vì sao tín hiệu ở K2-18b vẫn chưa ngã ngũ?

Tuyên bố về K2-18b xuất phát từ các quan sát của Kính viễn vọng Không gian James Webb, được diễn giải là dấu hiệu khả dĩ của DMS và/hoặc DMDS. Trên Trái Đất, những khí này có liên hệ với hoạt động sinh học, trong đó có vi sinh vật biển. Vì thế, chúng là dấu hiệu sinh học tiềm năng, chứ không phải bằng chứng trực tiếp về sinh vật ngoài hành tinh. 22

Khoảng cách giữa hai khái niệm này rất quan trọng. Phổ quan sát từ xa không phải là một mẫu khí quyển có thể đem vào phòng thí nghiệm để kiểm tra. Các nhà khoa học phải xác định liệu tín hiệu có thực sự tương ứng với một phân tử cụ thể hay không, kết quả có bền vững khi phân tích theo các cách khác nhau không, và hóa học không có nguồn gốc sinh học liệu có thể giải thích tín hiệu đó hay không. Các báo cáo độc lập và những phân tích sau đó đều nhấn mạnh nhu cầu có thêm dữ liệu. Một phân tích chung về phổ truyền qua trên dải bước sóng rộng của K2-18b sau đó kết luận chưa có bằng chứng có ý nghĩa thống kê cho DMS hoặc DMDS. 2234

Vì vậy, cách hiểu thận trọng không phải là K2-18b không thú vị, mà là bản thân các phân tử được đề xuất — cũng như nguồn gốc của chúng — chưa được xác lập chắc chắn.

“Đốm da báo” trên sao Hỏa: đầy hứa hẹn, nhưng chưa phải bằng chứng quyết định

Trường hợp sao Hỏa liên quan đến mẫu đá Sapphire Canyon, thuộc hệ tầng Bright Angel trong miệng hố Jezero. Các “đốm da báo” ở đây chứa những khoáng vật như vivianite và greigite; đặc điểm hóa học quan sát được có thể phù hợp với các quá trình do vi sinh vật tạo ra. 23

Nhưng “phù hợp với sự sống” không đồng nghĩa “được sự sống tạo ra”. Những đặc điểm này cũng có thể có lời giải thích địa chất hoặc hóa học không liên quan đến sinh học. Để phân biệt, giới nghiên cứu cần kiểm tra và loại trừ các khả năng phi sinh học đáng tin cậy, thay vì chỉ chứng minh rằng một con đường sinh học là có thể xảy ra. 23

Do đó, mức ủng hộ cao hơn dành cho trường hợp sao Hỏa nên được hiểu là sự cởi mở lớn hơn trước một khả năng chưa được giải quyết — không phải tuyên bố rằng cộng đồng khoa học đã phát hiện sự sống cổ đại trên sao Hỏa.

Dấu hiệu sinh học là đầu mối, không phải kết luận

Một dấu hiệu sinh học là quan sát có thể do sự sống tạo ra và đáng để điều tra sâu hơn. Nó chỉ trở thành bằng chứng thuyết phục về sự sống khi quan sát đó đáng tin cậy, đồng thời các lời giải thích phi sinh học hợp lý đã được kiểm tra và loại trừ.

Hai cuộc khảo sát phản ánh đúng chuẩn mực này của khoa học. Các nhà thiên văn sinh học đang đánh giá những chuỗi bằng chứng cụ thể còn thiếu mắt xích: một tín hiệu khí quyển từ xa rất khó diễn giải ở một thế giới cách Trái Đất hơn 100 năm ánh sáng, và những mô hình khoáng vật bất thường trong đá sao Hỏa có thể mang nhiều nguồn gốc. Sự hoài nghi của họ nhắm vào các tuyên bố này, chứ không nhằm phủ nhận triển vọng có sự sống ngoài Trái Đất.

Phân biệt đó càng rõ trong một khảo sát riêng: 86,6% trong số 521 nhà thiên văn sinh học được hỏi đồng ý hoặc hoàn toàn đồng ý rằng sự sống ngoài Trái Đất, ít nhất ở dạng cơ bản, có khả năng tồn tại ở đâu đó trong vũ trụ. 2

Kết luận phù hợp nhất vì thế vừa đáng phấn khởi vừa cần kiềm chế: K2-18b và Cheyava Falls là các mục tiêu quan trọng cho những nghiên cứu tiếp theo, nhưng chưa kết quả nào vượt qua ranh giới từ dấu hiệu sinh học tiềm năng sang bằng chứng về sự sống ngoài Trái Đất.