Teodoro đối đầu Kao: Một ASEAN rạn nứt phơi bày tại Đối thoại Shangri-La 2026

Đối thoại Shangri-La lần thứ 23 tại Singapore đã trở thành một sân khấu không mong đợi, nơi phơi bày rõ nét nhất sự rạn nứt trong nội bộ ASEAN về vấn đề Biển Đông. Trên cùng một diễn đàn, người đứng đầu ngành quốc phòng Philippines và nhà ngoại giao hàng đầu của ASEAN đã vẽ nên hai bức tranh hoàn toàn trái ngược về Bộ Quy tắc Ứng xử (COC) đang bị đình trệ, bộc lộ căng thẳng âm ỉ giữa sự lạc quan mang tính thể chế của khối và nỗi thất vọng thực tế từ các quốc gia thành viên tuyến đầu.

Teodoro: Cáo buộc thẳng thừng

Bộ trưởng Quốc phòng Philippines Gilberto Teodoro Jr. đã không hề uyển chuyển lời lẽ trong phiên thảo luận của mình. Ông công khai coi Bắc Kinh là vật cản lớn nhất cho việc ký kết COC, vốn đã được đàm phán từ năm 2013 [21, 23]. Ông lập luận rằng đối với Trung Quốc, các cuộc đàm phán “không phải là phương tiện để giải quyết xung đột” mà là một chiến lược có tính toán để giành lợi thế trong khi vẫn duy trì nguyên trạng tại các vùng biển tranh chấp . Teodoro cảnh báo rằng Philippines sẽ không bị đánh lừa bởi cái mà ông gọi là chiến thuật trì hoãn.

Phát ngôn này đề cập đến vấn đề lòng tin cũng nhiều như chính sách. Teodoro đặt câu hỏi về chính tính hữu dụng của một bộ quy tắc mới khi các khuôn khổ quốc tế mang tính ràng buộc như Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS) đã tồn tại, ngụ ý rằng nhu cầu đàm phán lặp đi lặp lại bắt nguồn từ việc Trung Quốc từ chối tuân thủ các chuẩn mực đã được thiết lập .

Phiên thảo luận trở nên căng thẳng hơn khi Zhang Chi, một thành viên trong phái đoàn chuyên gia của Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc (PLA), công khai chất vấn Teodoro. Zhang cáo buộc Philippines mâu thuẫn cơ bản: chính thức ủng hộ COC nhưng lại đơn phương đưa nhân sự đến các bãi đá ngầm không có người ở, vi phạm Tuyên bố về Ứng xử của các Bên ở Biển Đông (DOC) năm 2002 [17, 19]. Teodoro đã không trả lời trực tiếp cáo buộc mà bác bỏ dòng câu hỏi đó như một "trò tuyên truyền được ngụy trang dưới dạng câu hỏi", một lời đáp trả đã nhận được tràng pháo tay từ một bộ phận khán giả .

Kao Kim Hourn: Lạc quan mang tính thể chế

Xuất hiện trong một phiên thảo luận khác tại cùng diễn đàn, Tổng Thư ký ASEAN Kao Kim Hourn lại đưa ra một thông điệp hoàn toàn khác. Ông bày tỏ sự lạc quan rằng các cuộc đàm phán COC có thể kết thúc trong năm nay, nhấn mạnh rằng cả các nước thành viên ASEAN và Trung Quốc vẫn "cam kết thúc đẩy các cuộc đàm phán" . Ông Kao nhắc lại rằng việc hoàn tất thỏa thuận vào năm 2026 phục vụ lợi ích chiến lược của tất cả các bên liên quan và các kế hoạch công việc đang được tiến hành .

Sự lạc quan của ông Kao nhất quán với các tuyên bố công khai trước đó của ông. Cuối năm 2025, ông bác bỏ quan điểm cho rằng căng thẳng song phương giữa Philippines và Trung Quốc là một trong những vấn đề thực chất làm trì hoãn COC, đồng thời tuyên bố ông "hoàn toàn tin tưởng" văn bản sẽ được hoàn thiện . Giọng điệu của ông phản ánh vai trò truyền thống của Ban Thư ký ASEAN trong việc duy trì các tiến trình ngoại giao và giữ cho chúng đi đúng hướng công khai, ngay cả khi những bất đồng riêng tư giữa các thành viên và với Bắc Kinh vẫn dai dẳng. Lập trường mang tính thể chế này cũng khớp với thông điệp ngoại giao của Bắc Kinh; Bộ trưởng Ngoại giao Trung Quốc Vương Nghị đã gặp ông Kao vào tháng 7 năm 2025 để kêu gọi hai bên hoàn thành COC đúng tiến độ, coi đây là một lĩnh vực hợp tác trọng tâm .

Khoảng cách rõ rệt giữa giọng điệu của một bộ trưởng quốc phòng coi đàm phán là cái bẫy của Trung Quốc và một tổng thư ký coi đó là mục tiêu khả thi trong tương lai gần chính là minh chứng cho hành động cân bằng đầy khó khăn của nền ngoại giao do ASEAN dẫn dắt về an ninh hàng hải.

Tình trạng bế tắc của các cuộc đàm phán

Diễn biến kịch tính trước công chúng không nên che mờ sự bế tắc thực chất. Mặc dù ASEAN và Trung Quốc đã hoàn thiện một văn bản đàm phán thống nhất vào năm 2022 – thường được coi là một cột mốc – nhưng văn bản đó vẫn được bảo mật, và nhiều tranh chấp quan trọng vẫn chưa được giải quyết:

• Tư cách pháp lý: Điều quan trọng là Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ và một số nhà phân tích đã lưu ý rằng COC phải vượt ra ngoài khuôn khổ một văn kiện không ràng buộc thì mới hiệu quả, tuy nhiên việc nó có ràng buộc pháp lý các bên – đặc biệt là Trung Quốc – hay không vẫn là một điểm mấu chốt trung tâm .
• Phạm vi địa lý: Không rõ liệu COC sẽ bao phủ toàn bộ Biển Đông hay chỉ các khu vực do cả các nước ASEAN và Trung Quốc trực tiếp tuyên bố chủ quyền, một sự phân biệt có ý nghĩa quan trọng đối với các thực thể tranh chấp như quần đảo Trường Sa.
• Các hoạt động quân sự và xây dựng: Các điều khoản về hạn chế tập trận quân sự, xây dựng đảo nhân tạo, và triển khai nhân viên an ninh trên các thực thể tranh chấp là một trong những lĩnh vực gây tranh cãi nhất.

Chủ tịch ASEAN năm 2026, Malaysia, được cho là đã ưu tiên COC, thúc đẩy một dự thảo cuối cùng trong nhiệm kỳ của mình . Tuy nhiên, tính đến tháng 6 năm 2026, không có bằng chứng công khai nào cho thấy một văn bản đã được thống nhất và hoàn thiện. Chính ông Kao cũng thừa nhận rằng việc đàm phán văn bản "không phải là một nhiệm vụ dễ dàng" và "còn nhiều vấn đề cần được giải quyết" .