Mladenov gọi thỏa thuận giải giáp Gaza là “bước đột phá lịch sử”, nhưng tiến trình vẫn đình trệ

Nickolay Mladenov mô tả việc Hamas chấp nhận lộ trình ngừng bắn Gaza vào ngày 30/7 là một “bước đột phá lịch sử” — nhưng không đồng nghĩa với việc nhóm này đã hoàn tất đầu hàng hay bàn giao vũ khí.

Theo khuôn khổ 15 điểm, Hamas và các phe vũ trang Palestine khác đồng ý về nguyên tắc giải giáp, đồng thời chuyển giao quyền quản lý dân sự và an ninh cho một chính quyền chuyển tiếp. 1613

Điểm khác biệt này rất quan trọng: thỏa thuận mới tạo ra kiến trúc để triển khai, còn vũ khí vẫn chưa được bàn giao và quy trình dự kiến chưa chính thức bắt đầu. 9

Lộ trình 15 điểm yêu cầu điều gì?

Mục tiêu trung tâm của kế hoạch là thiết lập một đầu mối quản trị duy nhất tại Gaza và chấm dứt quyền kiểm soát quân sự, an ninh cũng như hành chính của Hamas. Nguyên tắc được nêu là “một chính quyền, một luật pháp, một vũ khí”.

Ủy ban Quốc gia Quản lý Gaza (NCAG), một cơ quan chuyển tiếp gồm các chuyên gia Palestine, được xác định là chính quyền chuyển tiếp duy nhất có thẩm quyền đối với Gaza. Hamas được yêu cầu chấm dứt mọi hoạt động quân sự, cảnh sát và hành chính. 212

Việc giải giáp không được thiết kế như một cuộc bàn giao tức thời. Lộ trình dự kiến tiến hành theo từng giai đoạn, bao gồm việc vô hiệu hóa nhiều loại vũ khí và cơ sở quân sự, dưới sự dẫn dắt của phía Palestine và giám sát quốc tế. 515

Kế hoạch cũng gắn tiến độ giải giáp với các bước đi tương ứng của Israel, trong đó có việc rút quân khỏi Gaza. Một ủy ban kiểm chứng gồm các bên trung gian sẽ xác nhận từng giai đoạn trước khi giai đoạn tiếp theo được triển khai. 2111415

Đó là lý do Mladenov nhấn mạnh rằng Gaza “không thể được giải giáp trong hai tuần”. Theo ông, đây là một tiến trình từng bước, cần kiểm chứng và hành động có đi có lại — chứ không phải một cuộc đầu hàng đơn phương diễn ra chỉ sau một đêm. 10

Vì sao việc thực thi bị đình trệ?

Bế tắc chính xoay quanh hai vấn đề: thứ tự hành động và lòng tin.

Lộ trình dự kiến giải giáp theo từng giai đoạn song song với việc Israel rút quân. Trong khi đó, lập trường được Israel nêu tại Hội đồng Bảo an là Hamas phải bị giải giáp hoàn toàn, đồng thời hạ tầng quân sự của nhóm này phải bị phá bỏ trước khi Israel thực hiện nghĩa vụ rút quân. 5

Phó đại sứ Israel tại Liên Hợp Quốc Noa Furman tuyên bố rằng “giải giáp phải được thực hiện trước”, cáo buộc Hamas đang khôi phục năng lực quân sự và vi phạm lệnh ngừng bắn. Bà cho rằng Hamas cần được đánh giá dựa trên hành động thực tế, không chỉ những cam kết trên giấy. 5

Mladenov đưa ra cách tiếp cận khác. Ông cảnh báo các cuộc tấn công tiếp diễn của Israel đang đe dọa nền tảng của thỏa thuận ngừng bắn, đồng thời chỉ trích những hạn chế ảnh hưởng đến việc đưa hàng cứu trợ và vật tư phục vụ nơi trú ẩn vào Gaza. Các nguồn được cung cấp xác nhận những quan ngại rộng hơn này, nhưng không đủ để độc lập xác minh mọi cuộc họp, thời hạn hay lý do chính trị cụ thể được nêu trong câu hỏi ban đầu. 6920

Vì vậy, việc Hamas chấp nhận lộ trình hiện vẫn là một cam kết chính trị, chưa phải một cuộc bàn giao trên thực địa. Khoảng thời gian 14 ngày dự kiến dùng để xây dựng lịch giải giáp từng bước và Israel rút quân cũng chưa bắt đầu. 9

Cảnh báo về “điểm không thể quay lại”

Mladenov cảnh báo bạo lực tiếp diễn có thể đẩy Gaza đến “điểm không thể quay lại”, khiến kế hoạch ngừng bắn của Mỹ sụp đổ và có nguy cơ không còn gì để tái thiết. 617

Phát biểu trước Hội đồng Bảo an, ông cũng nói Gaza “không còn đủ sức chịu thêm một thảm họa nào nữa”. Cảnh báo này cho thấy tình trạng đình trệ không chỉ là vấn đề ngoại giao. Nếu lệnh ngừng bắn không vận hành, các nội dung về tái thiết, quản trị và ổn định an ninh cũng không thể tiến lên. 810

Lực lượng Ổn định Quốc tế sẽ đóng vai trò gì?

Lộ trình dự kiến thành lập một Lực lượng Ổn định Quốc tế để hỗ trợ giám sát việc vô hiệu hóa vũ khí. Tuy nhiên, lực lượng này chỉ được triển khai khi tình hình trên thực địa đủ yên tĩnh; đây không phải phương án thay thế ngay lập tức cho một thỏa thuận giữa Israel và Hamas. 58

Đại sứ Mỹ Mike Waltz nói với Hội đồng Bảo an rằng nhân sự từ các quốc gia đối tác đã được lên lịch đến Gaza để hỗ trợ duy trì hòa bình, dù tiến độ triển khai chậm hơn mong muốn của Washington. Theo các bản tin về phát biểu của ông, Uganda, Morocco và Kazakhstan đã đề nghị cung cấp hàng nghìn binh sĩ. 23

Tuy nhiên, lực lượng quốc tế chưa giải quyết được tranh chấp căn bản. Israel tiếp tục nhấn mạnh rằng giải giáp phải diễn ra trước khi rút quân, còn lộ trình 15 điểm dựa trên các bước đi tương hỗ, được kiểm chứng của cả hai bên. Khi bất đồng về thứ tự chưa được tháo gỡ, vai trò và thời điểm triển khai lực lượng này vẫn phụ thuộc vào những điều kiện chưa hình thành. 514

Kết luận

Thông điệp của Mladenov vừa thận trọng vừa thẳng thắn: việc Hamas và các phe vũ trang Palestine chấp nhận lộ trình ngày 30/7 đã mở ra cơ hội chưa từng có cho giải giáp và chuyển sang quản trị dân sự, nhưng chưa hoàn tất bất kỳ quy trình nào trong số đó. 16

Thỏa thuận đình trệ vì Israel và Hamas bất đồng về việc bên nào phải hành động trước; cả hai phía chưa thực hiện đầy đủ các cam kết; trong khi bạo lực tiếp diễn đang làm suy yếu những điều kiện cần thiết cho kiểm chứng và rút quân.

Lộ trình vẫn có thể là con đường đưa Gaza ra khỏi vòng xoáy xung đột. Nhưng như cảnh báo của Mladenov cho thấy, cơ hội này chỉ còn ý nghĩa nếu cam kết chính trị nhanh chóng được chuyển thành một tiến trình cụ thể, có giám sát — trước khi lệnh ngừng bắn sụp đổ.