JPMorgan cảnh báo lạm phát thực phẩm có thể tăng lên 5% vào đầu năm 2027

Báo cáo Food Security Is National Security: A Compounding Storm của JPMorgan mô tả một kịch bản lạm phát thực phẩm có thể tăng mạnh nếu nhiều rủi ro xuất hiện cùng lúc. Nhóm nghiên cứu do Nora Szentivanyi, chuyên gia kinh tế toàn cầu cấp cao của ngân hàng tại London, dẫn dắt, cho rằng lạm phát thực phẩm toàn cầu có thể tăng từ 2,8% trong nửa đầu năm 2026 lên khoảng 5% trong nửa đầu năm 2027 nếu gián đoạn phân bón và năng lượng bị khuếch đại bởi một El Niño có thể đạt cường độ lịch sử.

Đây là cảnh báo có điều kiện, không phải khẳng định rằng một cuộc khủng hoảng thiếu lương thực toàn cầu chắc chắn sẽ xảy ra. Điểm đáng chú ý nằm ở thời điểm: nếu nguồn cung phân bón bị gián đoạn đúng lúc nông dân cần gieo trồng hoặc bón phân, sản lượng có thể bị ảnh hưởng từ nhiều tháng trước khi tác động đầy đủ xuất hiện trên giá thực phẩm.

Năm yếu tố “W” cùng tạo áp lực

JPMorgan khung hóa rủi ro bằng năm yếu tố bắt đầu bằng chữ “W” trong tiếng Anh: War (chiến tranh), Weather (thời tiết), Warehousing (kho dự trữ), Water (nước) và Waste (lãng phí). Trọng tâm trước mắt là khả năng vận tải qua eo biển Hormuz bị gián đoạn, cùng nguy cơ một El Niño mạnh gây thiệt hại cho mùa màng. Hai cú sốc này có thể đồng thời làm suy giảm năng lực sản xuất nông nghiệp và duy trì áp lực giá thực phẩm đến năm 2027.

Lập luận rộng hơn của báo cáo là các cú sốc liên tiếp kể từ đại dịch COVID-19 đã làm suy yếu khả năng chống chịu của hệ thống lương thực. Vì vậy, một gián đoạn mới sẽ không tác động lên một chuỗi cung ứng hoàn toàn bình thường; nó có thể xuất hiện sau khi nhà sản xuất, hàng tồn kho và mạng lưới logistics đã chịu nhiều đợt căng thẳng.

Từ eo biển Hormuz đến giá thực phẩm: Chuỗi tác động diễn ra thế nào?

Phân bón nitơ phụ thuộc nhiều vào khí tự nhiên, khiến thị trường phân bón nhạy cảm với cả gián đoạn vật chất lẫn biến động giá năng lượng. Khu vực Trung Đông là nguồn cung lớn đối với xuất khẩu urê và amoniac toàn cầu; một phân tích liên quan của JPMorgan ước tính khu vực này chiếm khoảng 42% lượng urê xuất khẩu và 27% lượng amoniac xuất khẩu của thế giới.

Khi tuyến vận tải hoặc cơ sở sản xuất bị gián đoạn, chuỗi phản ứng có thể diễn ra như sau:

1. Xung đột làm gián đoạn vận tải và sản xuất. Các chuyến hàng phân bón và năng lượng trở nên khó vận chuyển hơn hoặc phát sinh chi phí cao hơn.
2. Giá khí tự nhiên, dầu và diesel tăng. Chi phí này ảnh hưởng đến sản xuất phân bón, máy móc nông nghiệp, tưới tiêu, vận tải và phân phối thực phẩm.
3. Nông dân phải đối mặt với nguồn đầu vào đắt đỏ hoặc giao hàng chậm. Một số người có thể giảm lượng phân bón sử dụng hoặc trì hoãn mua hàng, nhất là khi biên lợi nhuận vốn đã thấp.
4. Năng suất cây trồng chịu sức ép. Nếu phân bón không có mặt trong giai đoạn quan trọng của mùa vụ, việc mở lại tuyến vận tải sau đó có thể không đủ để khôi phục sản lượng của vụ đó.
5. Giá thực phẩm tăng với độ trễ. Tác động lạm phát có thể xuất hiện khá lâu sau cú sốc năng lượng hoặc vận tải ban đầu.

Dữ liệu thị trường được Ngân hàng Thế giới dẫn lại cho thấy giá phân bón có thể phản ứng rất nhanh: giá urê nitơ đã vượt 850 USD mỗi tấn vào tháng 4, tăng 80% so với tháng 2, sau các gián đoạn nguồn cung liên quan đến eo biển Hormuz. Một báo cáo của Liên Hợp Quốc cũng mô tả mức sụt giảm mạnh trong xuất khẩu của khu vực trong giai đoạn được nêu, trong đó xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng giảm 95%, urê giảm 83% và amoniac giảm 75%.

Những con số này phản ánh các gián đoạn và biến động giá đã được báo cáo; bản thân chúng không chứng minh rằng sản lượng cây trồng toàn cầu sẽ giảm một tỷ lệ cụ thể. Rủi ro cốt lõi là một vấn đề logistics tạm thời biến thành vấn đề sản xuất khi trùng với thời điểm gieo trồng và khi khả năng thay thế nguồn cung bị hạn chế.

Vì sao thời gian khôi phục lại quan trọng?

Nguồn cung phân bón không nhất thiết trở lại bình thường ngay sau khi xung đột hoặc phong tỏa kết thúc. JPMorgan ước tính việc đưa các cơ sở sản xuất phân bón bị hư hại trở lại công suất tối đa có thể mất từ một đến bốn năm. Một số cơ sở khí tự nhiên, nếu tính cả thiệt hại đối với các giếng khai thác, có thể cần từ ba đến năm năm để sửa chữa.

Điều này không có nghĩa tình trạng thiếu hụt chắc chắn kéo dài suốt những khoảng thời gian trên. Tuy nhiên, một gián đoạn ngắn vẫn có thể gây hậu quả dài hơn nếu nhà máy hư hỏng, nguồn nguyên liệu đầu vào không sẵn có và tuyến thương mại bị ảnh hưởng khiến nguồn cung không thể nhanh chóng phục hồi.

Lịch mùa vụ khiến vấn đề trở nên nghiêm trọng hơn: một lô phân bón giao chậm trong giai đoạn gieo trồng hoặc bón phân quan trọng có thể gây thiệt hại lớn hơn nhiều so với cùng một độ trễ vào thời điểm ít nhạy cảm hơn trong năm.

El Niño bổ sung cú sốc thời tiết

El Niño là phần rủi ro thời tiết trong giả thuyết “cú sốc chồng lấn” của JPMorgan. Một hiện tượng mạnh có thể làm xáo trộn quy luật thời tiết tại các vùng nông nghiệp lớn, làm giảm năng suất hoặc gia tăng biến động đối với những loại cây trồng vốn đã chịu chi phí phân bón, nhiên liệu và vận tải cao hơn. JPMorgan cùng các bài viết tóm lược phân tích của ngân hàng cảnh báo sự kết hợp này có thể giữ lạm phát thực phẩm ở mức cao trong nửa đầu năm 2027.

Tài liệu hiện có không cung cấp độc lập nội dung cảnh báo chính thức của NOAA, xác suất xảy ra một El Niño “siêu mạnh” hay xác suất hiện tượng này kéo dài sang năm 2027. Vì vậy, các tuyên bố về những xác suất cụ thể nói trên chưa thể được kiểm chứng từ tập bằng chứng này.

Điều có cơ sở trong tài liệu là sự tương tác giữa các rủi ro: cú sốc thời tiết có thể làm giảm nguồn cung đúng lúc cú sốc năng lượng và phân bón làm tăng chi phí sản xuất, vận chuyển thực phẩm. Sự kết hợp đó có khả năng gây lạm phát mạnh hơn khi từng rủi ro được xem xét riêng lẻ. Một báo cáo được cung cấp quy cho kịch bản năng lượng kết hợp với El Niño mức tăng thêm khoảng 1,5 điểm phần trăm đối với CPI thực phẩm, nhưng con số này nên được hiểu là ước tính trong kịch bản do JPMorgan đưa ra, không phải kết quả đã được xác nhận độc lập.

Những nước nào có thể chịu sức ép sớm hơn?

Cảnh báo của JPMorgan đặc biệt lưu ý các thị trường mới nổi, nơi thực phẩm thường chiếm tỷ trọng lớn hơn trong chi tiêu hộ gia đình và sản lượng nông nghiệp có thể nhạy cảm với thời tiết cũng như nguồn đầu vào nhập khẩu. Ấn Độ, Brazil và Indonesia được các bài viết trong tập tài liệu nêu là những thị trường dễ bị tổn thương.

Điều này không nên được hiểu là dự báo mỗi nước chắc chắn sẽ rơi vào khủng hoảng lương thực. Các kênh rủi ro cụ thể gồm:

• chi phí nhập khẩu phân bón và nhiên liệu tăng;
• thiệt hại thời tiết đối với các cây trồng quan trọng;
• ngân sách hộ gia đình bị thu hẹp khi giá thực phẩm tăng; và
• khả năng chính phủ hạn chế xuất khẩu để ưu tiên nguồn cung trong nước.

Các trích đoạn hiện có ủng hộ đánh giá chung về mức độ dễ tổn thương, nhưng chưa cung cấp một dự báo đầy đủ và được kiểm chứng độc lập cho từng quốc gia trong số Ấn Độ, Brazil và Indonesia.

Khủng hoảng lương thực trong 6–12 tháng có chắc chắn xảy ra không?

Không. Ngôn ngữ của JPMorgan mô tả một rủi ro có thể gia tăng trong khoảng một năm tới và trở nên rõ nét hơn vào năm 2027, chứ không khẳng định tình trạng thiếu hụt toàn cầu đã là điều không thể tránh khỏi.

Lượng ngũ cốc tồn kho hiện có cùng các kho dự trữ lương thực cấp quốc gia hoặc khu vực có thể làm dịu cú sốc ban đầu. Tuy nhiên, hàng tồn kho chỉ có thể giúp giảm áp lực giá trong thời gian chúng vẫn đủ lớn và thương mại còn tiếp diễn. Tình trạng thiếu phân bón kéo dài, nhiên liệu đắt đỏ, các lệnh hạn chế xuất khẩu, mùa màng thất bát hoặc xung đột kéo dài có thể từng bước bào mòn những vùng đệm này.

Đó là lý do báo cáo nhấn mạnh hiệu ứng cộng hưởng thay vì một tác nhân đơn lẻ. Việc mở lại một tuyến vận tải có thể tháo gỡ một nút thắt, nhưng chưa chắc lập tức sửa chữa được các cơ sở sản xuất bị hư hại, bù lại lượng phân bón đã không được bón đúng thời điểm hay đảo ngược một vụ mùa kém.

Bằng chứng cho thấy gì và chưa cho thấy gì?

Những kết luận có cơ sở mạnh nhất gồm:

• JPMorgan nhìn thấy một kịch bản có điều kiện, trong đó lạm phát thực phẩm tăng từ 2,8% trong nửa đầu năm 2026 lên khoảng 5% trong nửa đầu năm 2027.
• Các gián đoạn liên quan đến eo biển Hormuz đã ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng phân bón và năng lượng, trong khi giá phân bón nitơ tăng mạnh.
• Cơ sở hạ tầng phân bón và khí tự nhiên có thể cần nhiều thời gian khôi phục hơn so với việc mở lại các tuyến vận tải.
• Một El Niño nghiêm trọng sẽ bổ sung cú sốc thời tiết cho hệ thống nông nghiệp vốn đã chịu nhiều sức ép, nhưng xác suất chính xác và tác động lạm phát của hiện tượng này vẫn chưa được xác định trong tài liệu được cung cấp.

Tập bằng chứng hiện có cũng không xác minh các thông tin về một đợt tăng giá cụ thể của những cổ phiếu nông nghiệp Trung Quốc như Qiule Seed, Shennong Seed hay Jinjian Rice. Tương tự, chưa thể kiểm chứng độc lập mọi con số chi tiết về tỷ trọng xuất khẩu phân bón của khu vực, lịch bón phân theo mùa vụ hoặc xác suất do NOAA đưa ra.

Kết luận thực tế vì thế hẹp hơn — và hữu ích hơn — so với tiêu đề “khủng hoảng lương thực toàn cầu”. JPMorgan đang cảnh báo rằng chiến tranh, năng lượng, phân bón, vận tải và thời tiết có thể khuếch đại lẫn nhau, đẩy lạm phát thực phẩm lên cao và làm suy yếu sản lượng cây trồng trong năm 2027. Kết quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào thời gian gián đoạn kéo dài bao lâu, nguồn cung thay thế có đến kịp hay không và lượng hàng tồn kho có đủ hấp thụ cú sốc trước các chu kỳ gieo trồng, thu hoạch tiếp theo hay không.