Lời hứa 'không sa thải vì AI' của ông chủ JD.com và kho tự động chỉ có 4 nhân viên

Vào ngày 27 tháng 5 năm 2026, trong một bài phát biểu nội bộ nhanh chóng lan truyền trên mạng xã hội Trung Quốc, nhà sáng lập kiêm CEO của JD.com, ông Liu Qiangdong, đã đưa ra một lời hứa đặc biệt với đội ngũ lao động khổng lồ của công ty: không một nhân viên nào sẽ mất việc vì tự động hóa. Ông Liu tuyên bố: "Đối với những nhân viên tuyến đầu bị máy móc thay thế, JD.com sẽ không sa thải một ai cả", đồng thời nhấn mạnh công ty sẽ "làm mọi thứ có thể" để bảo vệ sinh kế cho khoảng 900.000 lao động, từ tài xế giao hàng, nhân viên kho bãi đến các chuyên viên văn phòng .

Lời cam kết đầy kịch tính này lại xuất hiện vào một thời điểm gây nhiều bối rối. Chỉ vài tháng trước đó, trên sân khấu toàn cầu tại Hội nghị Internet Thế giới, chính ông Liu đã vạch ra tầm nhìn về một "kỷ nguyên không người lái" trong lĩnh vực logistics, khoe về một trung tâm phân loại ở Bắc Kinh nơi robot đã thay thế khoảng 90% sức lao động và công bố kế hoạch xây dựng trạm giao hàng hoàn toàn tự động đầu tiên trên thế giới .

JD.com, thường được ví như "Amazon của Trung Quốc", hiện đang mắc kẹt giữa hai lực kéo đối lập: logic kinh tế tàn khốc của tự động hóa và một khuôn khổ chính trị - pháp lý ngày càng quyết liệt đòi hỏi các gã khổng lồ công nghệ phải bảo vệ người lao động.

Lời hứa: "Chúng tôi sẽ không sa thải họ"

Bài phát biểu của ông Liu không hề úp mở. Ông nhấn mạnh rằng không một lao động tuyến đầu nào bị cho thôi việc vì máy móc, một tuyên bố có sức nặng đặc biệt khi hệ sinh thái của JD có tới 900.000 người – từ nhân viên chuyển phát, tài xế xe ôm công nghệ, đến phi công drone và kỹ sư bảo trì robot .

Ông giới thiệu một sáng kiến cụ thể mang tên "Dự án Niết Bàn" (涅槃项目), được cho là thiết kế để bảo tồn các công việc lao động chân tay trước làn sóng công nghệ mới . Cái tên này không phải ngẫu nhiên: "Niết Bàn" hàm ý về sự tái sinh, chứ không phải hủy diệt.

Để vận hành dự án, JD đã xây dựng hơn 80 trung tâm đào tạo robot (robobase) trên khắp Trung Quốc, nơi người lao động được học cách sửa chữa, lập trình và bảo trì máy móc – một sự chuyển đổi mà ông Liu mô tả là biến lao động phổ thông thành nhân viên "cổ cồn trắng" . Riêng biệt, công ty đã phát triển tới 183 loại vị trí công việc tuyến đầu khác nhau và hợp tác với các trường đại học để xây dựng lộ trình nghề nghiệp bài bản cho những lao động bị ảnh hưởng bởi tự động hóa .

Ông Liu thậm chí còn nhìn xa về tương lai, tuyên bố rằng JD vẫn sẽ là nhà tuyển dụng lớn nhất Trung Quốc trong 20 năm nữa và sẽ trở thành nhà vận hành hạ tầng vật lý lớn nhất thế giới .

Cỗ máy tự động hóa mà JD đang xây dựng

Vấn đề nằm ở chỗ, mọi thứ khác mà JD đang làm đều chỉ về hướng ngược lại.

Vào tháng 10 năm 2025, JD Logistics đã công bố một kế hoạch mua sắm với quy mô đáng kinh ngạc trong 5 năm: 3 triệu robot, 1 triệu xe tự hành và 100.000 drone – tất cả sẽ được triển khai trên toàn bộ chuỗi cung ứng của công ty . Đây không phải là một dự án thí điểm hay một bản báo cáo trên giấy. Dòng robot "Bầy Sói" của JD đã và đang hoạt động tại hơn 20 tỉnh của Trung Quốc và hơn 10 quốc gia trên thế giới .

Đến tháng 2 năm 2026, công ty đã định giá cho nỗ lực này: 22 tỷ Nhân dân tệ (khoảng 3 tỷ USD) trong 5 năm, được chia đều cho mục tiêu tự động hóa mạnh mẽ và phúc lợi nhân viên . Còn vào tháng 11 năm 2025, chính những phát ngôn công khai của ông Liu tại Hội nghị Internet Thế giới đã vẽ nên một bức tranh về sự tự động hóa gần như tuyệt đối trong tương lai. Ông mô tả một trung tâm phân loại tại Bắc Kinh đã thay thế khoảng 90% lao động thủ công và thông báo rằng trạm giao hàng hoàn toàn không người lái đầu tiên trên thế giới sẽ mở cửa vào tháng 4 năm 2026, với drone cất cánh từ mái nhà, xe tự hành ở tầng trệt và cánh tay robot xếp hàng bên trong .

Có hai "phiên bản" Liu Qiangdong: một người bảo vệ việc làm và một người truyền bá tự động hóa. Thật khó để dung hòa hai hình ảnh này. Một nhà kho hàng đầu của công ty hiện chỉ vận hành với bốn nhân viên, giám sát một cơ sở rộng 40.000 mét vuông hoàn toàn tự động, xử lý 200.000 kiện hàng mỗi ngày . Nếu đó là mô hình mà JD dự định nhân rộng, bài toán giữ lại toàn bộ 900.000 lao động trở thành một câu đố nan giải.

Để tăng thêm sự mâu thuẫn, chính ông Liu dường như đã tự làm suy yếu lời đảm bảo của mình trong cùng bài phát biểu nội bộ đó. Ông nói thêm một lưu ý thẳng thừng: những nhân viên "không bao giờ làm việc chăm chỉ sẽ không được công ty dung thứ, và họ sẽ dần bị đào thải" . Khoảng trống dành cho những người có hiệu suất kém này cho JD dư địa để cắt giảm nhân sự mà không vi phạm vào tinh thần của lời hứa "không sa thải vì AI".

Phán quyết của tòa án Hàng Châu đã thay đổi cuộc chơi

Chỉ vài tuần trước lời cam kết của ông Liu, nền tảng pháp lý bên dưới ngành công nghệ Trung Quốc đã thay đổi.

Vào ngày 30 tháng 4 năm 2026, Tòa án Nhân dân Trung cấp Hàng Châu đã ra phán quyết rằng một công ty công nghệ đã sa thải bất hợp pháp một nhân viên cấp cao sau khi thay thế vai trò của anh ta bằng AI. Công ty này đã giáng chức người lao động, cắt giảm 40% lương và sa thải anh khi anh từ chối chấp nhận các điều khoản mới .

Tòa án đã tỏ ra không khoan nhượng: việc thay thế một lao động bằng AI không cấu thành một "sự thay đổi lớn về hoàn cảnh khách quan" theo Luật Hợp đồng Lao động Trung Quốc. Ngưỡng pháp lý đó thường dành cho các sự kiện như di dời, sáp nhập, chứ không phải một quyết định kinh doanh tự nguyện nhằm cắt giảm chi phí bằng công nghệ . Tòa đã yêu cầu công ty bồi thường hơn 260.000 Nhân dân tệ .

Thẩm phán Shi Guoqiang của tòa án Hàng Châu nói với đài truyền hình nhà nước CCTV rằng các công ty không thể chấm dứt hợp đồng với lập luận rằng công nghệ đã thay thế con người . Phán quyết được công bố như một phần của loạt "ví dụ điển hình" về bảo vệ người lao động trong kỷ nguyên AI, ngay trước Ngày Quốc tế Lao động .

Các tòa án Trung Quốc đang xây dựng một khuôn mẫu nhất quán ở đây. Tòa án Nhân dân Trung cấp Quảng Châu cũng đã đưa ra kết luận tương tự, phán quyết rằng việc sử dụng AI là một quyết định kinh doanh, không phải là một "thay đổi lớn" cho phép chấm dứt hợp đồng . Đến tháng 5 năm 2026, thông điệp từ nhiều tòa án Trung Quốc rất rõ ràng: sa thải hàng loạt vì AI là bất hợp pháp theo luật lao động hiện hành .

Quan điểm rộng hơn của Bắc Kinh cũng không thể nhầm lẫn. Các nhà phân tích lưu ý rằng chính phủ đang phát tín hiệu cho các công ty công nghệ lớn rằng việc cắt giảm nhân sự hàng loạt do AI sẽ vấp phải sự phản kháng cả về chính trị lẫn pháp lý . Lời cam kết của ông Liu, khi nhìn trong bối cảnh này, trông ít giống một sự tự nguyện thuần túy mà giống một CEO đang đón đầu thực tế pháp lý hơn.

Lời hứa này bền vững đến đâu?

Sự căng thẳng giữa lời nói của ông Liu và quỹ đạo thực tế của JD đã không thoát khỏi sự chú ý của giới quan sát.

Tầm nhìn về "kỷ nguyên không người lái" của ông – được trình bày tại hội nghị internet hàng đầu Trung Quốc – được truyền tải với sự phấn khích rõ ràng về một tương lai logistics được xây dựng trên drone, robot và xe tự hành . Việc cắt giảm 90% lao động tại một trung tâm phân loại là một thành tựu vận hành thực sự mà JD đang tích cực tìm cách nhân rộng. Một nhà kho hoàn toàn tự động chỉ vận hành với bộ khung bốn người không phải là thí điểm; đó là một bằng chứng về khái niệm mà công ty có kế hoạch mở rộng .

Dự án Niết Bàn và hơn 80 cơ sở đào tạo là có thật, và cơ sở hạ tầng đào tạo lại này đáng kể hơn những gì mà hầu hết các cam kết nâng cao kỹ năng của các tập đoàn mang lại . Nhưng câu hỏi trọng tâm là về quy mô: liệu JD có thể đào tạo lại công nhân nhanh hơn tốc độ tự động hóa cướp đi công việc của họ? Cho đến nay, bằng chứng nghiêng hẳn về phía máy móc.

Lời cam kết không sa thải áp dụng cụ thể cho "nhân viên tuyến đầu bị thay thế bởi máy móc" – tài xế, nhân viên phân loại, nhân viên kho . Nó không ngăn cản JD tái định hình lực lượng lao động thông qua nghỉ việc tự nhiên, nghỉ hưu sớm, chuyển sang vai trò khác, hoặc các đợt đào thải dựa trên hiệu suất mà chính ông Liu đã mô tả . Với kế hoạch mua sắm ba triệu robot trong vòng 5 năm, những con đường giảm nhân sự mềm mại hơn này hoàn toàn khả thi mà không cần một thông báo sa thải chính thức nào vì AI được đưa ra.

Phán quyết của tòa án Hàng Châu cũng không cấm tự động hóa – nó chỉ nói rằng các công ty không thể sử dụng AI như một lời biện minh pháp lý để sa thải ai đó . JD vẫn có thể triển khai hàng triệu robot. Đơn giản là họ không thể chỉ vào con robot đó và nói với một công nhân rằng "đó là lý do anh mất việc."

Canh bạc của ông Liu là việc đào tạo lại có thể biến những lao động logistics thành kỹ thuật viên robot đủ nhanh để theo kịp tốc độ triển khai. Hiện tại, trạm giao hàng hoàn toàn không người lái đầu tiên trên thế giới đã được lên lịch khai trương trong khi Dự án Niết Bàn vẫn đang trong quá trình mở rộng quy mô. Hai dòng thời gian này đang nằm trên một quỹ đạo va chạm, và việc lực lượng lao động của JD chuyển đổi hay thu hẹp sẽ là một trong những câu chuyện lao động được theo dõi sát sao nhất của kỷ nguyên AI.