IAEA xác nhận Syria thời Assad từng che giấu chương trình hạt nhân

Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) cho biết đã làm rõ các vấn đề tồn đọng nhiều năm về nghĩa vụ bảo đảm hạt nhân của Syria, liên quan đến một chương trình hạt nhân không được khai báo dưới thời Bashar al-Assad. Trọng tâm của chương trình là một lò phản ứng đang xây dựng tại Deir al-Zor, gần hoàn thành trước khi bị Israel phá hủy trong cuộc không kích năm 2007. 151

Tổng giám đốc IAEA Rafael Grossi nhận định cấu hình của lò phản ứng này có thể sản xuất nhanh vật liệu phân hạch có thể sử dụng trong vũ khí hạt nhân. Tuy nhiên, đây là đánh giá về khả năng kỹ thuật của lò phản ứng, không phải bằng chứng cho thấy Syria đã sản xuất vật liệu cấp độ vũ khí hoặc chế tạo bom hạt nhân. 15

IAEA đã xác định những gì?

Theo IAEA, các nhà chức trách Syria trước đây đã không báo cáo vật liệu, cơ sở và hoạt động hạt nhân theo thỏa thuận bảo đảm của nước này trong khuôn khổ Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT). Những hoạt động không khai báo gồm:

• một lò phản ứng hạt nhân đang xây dựng tại Deir al-Zor;
• một cơ sở chế tạo nhiên liệu cho lò phản ứng;
• một địa điểm lưu trữ nhiên liệu hạt nhân, phế liệu uranium và chất thải. 71

Việc không khai báo đặc biệt nghiêm trọng vì lò phản ứng được thiết kế để sản xuất hiệu quả vật liệu phân hạch có thể liên quan tới mục đích chế tạo vũ khí. Song các kết luận công khai hiện nay không khẳng định Syria đã tạo ra vật liệu hạt nhân dùng cho vũ khí hoặc sở hữu vũ khí hạt nhân. 151

Lò phản ứng bị phá hủy khi sắp hoàn thành

Israel đã không kích cơ sở tại Deir al-Zor vào tháng 9/2007, thời điểm lò phản ứng được cho là sắp hoàn tất. IAEA tái khẳng định đánh giá trước đó rằng địa điểm bị ném bom là một lò phản ứng hạt nhân đang xây dựng. 151

Các phát hiện mới cho thấy đây không phải dự án đơn lẻ: lò phản ứng có liên hệ với hoạt động sản xuất nhiên liệu và lưu trữ vật liệu mà chính quyền Syria khi đó không khai báo với IAEA. 712

Khoảng 73 tấn uranium tự nhiên chưa khai báo

Một kết quả then chốt của đợt xác minh là việc IAEA kiểm chứng khoảng 73 tấn uranium tự nhiên dạng kim loại tại một địa điểm trước đó chưa được công bố. Trong số này, khoảng 55 tấn ở dạng thanh nhiên liệu. 12

Uranium tự nhiên không đồng nghĩa uranium cấp độ vũ khí. Dù vậy, đây vẫn là vật liệu hạt nhân chịu sự kiểm soát quốc tế, và việc không khai báo là vi phạm nghĩa vụ bảo đảm. IAEA cho biết số vật liệu này đang được đưa vào cơ chế niêm phong, giám sát và thanh sát thường kỳ. 12

Vì sao hồ sơ có thể được làm rõ lúc này?

Cuộc điều tra tiến triển sau khi chính quyền Syria hậu Assad cung cấp thêm thông tin và cho IAEA tiếp cận các địa điểm. Thanh sát viên đã trở lại Deir al-Zor lần đầu kể từ năm 2008, quan sát hoạt động khai quật phối hợp với phía Syria và tới một địa điểm không khai báo để xác minh uranium tự nhiên dạng kim loại. 103

IAEA tuyên bố rằng nhờ có thông tin và quyền tiếp cận cần thiết, cơ quan này đã có thể làm rõ và giải quyết các vấn đề bảo đảm còn tồn đọng từng được báo cáo lên Hội đồng Thống đốc. 1

Khép lại vấn đề tồn đọng không có nghĩa là chấm dứt giám sát

Việc giải quyết các câu hỏi tồn đọng về bảo đảm không đồng nghĩa vật liệu thu hồi được sẽ không còn chịu giám sát quốc tế. Nhiệm vụ trước mắt của IAEA là kiểm kê, xác minh và theo dõi lượng uranium chưa khai báo theo các cơ chế bảo đảm hạt nhân. 13

Kết luận chính là Syria dưới thời Assad đã không công bố dự án lò phản ứng cùng các hoạt động hạt nhân liên quan theo nghĩa vụ quốc tế. Tuy nhiên, các phát hiện được công bố tới nay chưa chứng minh Syria đã chế tạo vũ khí hạt nhân, cũng chưa công khai giải đáp toàn bộ các câu hỏi lịch sử xoay quanh chương trình này. 151