Cảnh báo “qua một đêm” của Kaupo Rosin: Vì sao Putin chịu thêm sức ép?

Cảnh báo ngày 29/8 của Kaupo Rosin, người đứng đầu Cơ quan Tình báo Đối ngoại Estonia, nhấn mạnh vào tốc độ có thể xảy ra của một biến động, chứ không khẳng định biến động đó chắc chắn sẽ đến. Nếu trật tự chính trị Nga đổ vỡ, ông nói, mọi thứ có thể thay đổi “theo đúng nghĩa là qua một đêm” và khiến các bên bên ngoài bất ngờ. Rosin không mô tả một cuộc nổi dậy quy mô lớn đang cận kề, cũng không cho rằng sự sụp đổ của chính quyền là điều tất yếu. 1

Rosin thực sự cảnh báo điều gì?

Theo đánh giá của Rosin, Nga đang chịu sức ép đồng thời trên nhiều mặt. Tuy nhiên, câu hỏi quyết định có thể không nằm ở việc liệu có đột nhiên xuất hiện các cuộc biểu tình lớn hay không, mà là giới tinh hoa — những người có ảnh hưởng trực tiếp tới tiền bạc, vũ khí và thông tin — sẽ tính toán lại tương lai như thế nào.

Ông cho biết sự bất mãn với cuộc chiến của Điện Kremlin tại Ukraine đang lan rộng “từ những người dân bình thường cho tới các nhà tài phiệt”. Trong các nhóm có ảnh hưởng, những lời bàn luận được cho là đã chuyển từ kỳ vọng về “chiến thắng toàn diện” sang việc xem xét những kịch bản có thể chấm dứt chiến tranh. 1

Điều này chưa phải bằng chứng về một cuộc đảo chính được tổ chức. Nhưng nó cho thấy một số người ở gần trung tâm quyền lực có thể đang đánh giá lại cái giá của chiến tranh cũng như triển vọng của Điện Kremlin.

Tuyển quân không còn bù đắp được tổn thất

Các quan chức phương Tây ước tính Nga đang tuyển khoảng 1.000 người mỗi ngày. Dù vậy, trong hai tháng trước đó, số binh sĩ thiệt mạng hoặc bị thương được cho là đã khiến mức tổn thất vượt số tuyển mới khoảng 6.000 người mỗi tháng. 3

Những con số này cho thấy một bài toán nhân lực ngày càng nghiêm trọng, nhưng không đồng nghĩa quân đội Nga sẽ tự động sụp đổ. Moscow vẫn có thể tăng tiền thưởng, mở rộng tuyển mộ hoặc ra lệnh huy động thêm quân. Mỗi phương án đều đi kèm cái giá đáng kể.

Một đợt huy động quy mô lớn có thể gây phản ứng trong xã hội và làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu lao động. Quân đội cũng có thể gặp khó khăn trong việc cung cấp đủ sĩ quan, trang thiết bị và năng lực huấn luyện cho hàng trăm nghìn tân binh. 3 Đợt huy động năm 2022 từng cho thấy những rủi ro kinh tế và xã hội của việc buộc người dân nhập ngũ, qua đó khiến bất kỳ quyết định huy động mới nào cũng nhạy cảm về mặt chính trị. 3

Thâm hụt ngân sách làm bài toán khó hơn

Rosin đánh giá thâm hụt ngân sách Nga có thể lên tới khoảng 10 nghìn tỷ ruble, tương đương gần một nửa ngân sách quốc phòng, sau khi mức thâm hụt đã vượt kế hoạch của chính phủ. Các lệnh trừng phạt cũng hạn chế khả năng tiếp cận những thị trường tài chính lớn, khiến việc bù đắp thâm hụt trở nên khó khăn và đắt đỏ hơn. 1

Điện Kremlin có thể đáp lại bằng cách tăng thuế hoặc yêu cầu các doanh nghiệp lớn và giới tài phiệt đóng góp thêm. Những biện pháp này có thể giúp tăng nguồn thu, nhưng đồng thời cũng phân bổ thêm chi phí chiến tranh lên toàn bộ nền kinh tế và làm gia tăng bất mãn trong các nhóm có quyền lực. 1

Các cuộc tấn công tầm xa của Ukraine nhằm vào hạ tầng dầu mỏ Nga tạo thêm một mối lo, bởi nguồn thu năng lượng giữ vai trò quan trọng đối với ngân sách nhà nước. Sức ép lên các cơ sở dầu khí và hoạt động hậu cần có thể làm giảm nguồn lực cũng như dư địa hành động của Moscow, nhưng tự nó chưa chứng minh rằng một cuộc sụp đổ chính trị đang cận kề. 1

Vì sao Putin rơi vào thế “chỉ còn những lựa chọn tồi”?

Theo cách Rosin mô tả, Tổng thống Vladimir Putin đang đối mặt với một thế lưỡng nan ngày càng gay gắt. Nếu tiếp tục chiến tranh, Nga có thể phải chịu thêm thương vong, áp lực tài chính sâu hơn và căng thẳng nội bộ lớn hơn. Nhưng nếu dừng lại hoặc chấp nhận những nhượng bộ đáng kể, Putin có nguy cơ bị nhìn nhận là yếu thế — đồng thời khiến những người bên trong hệ thống đặt câu hỏi liệu họ có còn lợi ích khi tiếp tục đứng sau ông hay không. 1

Đó là lý do Rosin tập trung vào các tính toán của giới tinh hoa. Trong một hệ thống chính trị chuyên chế, bộ máy kiểm soát có thể kìm hãm sự phản đối công khai trong thời gian dài. Vì vậy, việc không có biểu tình lớn không nhất thiết phản ánh đầy đủ cách các quan chức, doanh nhân hay những người trong bộ máy an ninh đánh giá tương lai của chính quyền.

Tuy nhiên, bất mãn kín đáo không đồng nghĩa với một lực lượng đối lập có tổ chức, càng chưa phải dấu hiệu chắc chắn về việc chuyển giao quyền lực sắp diễn ra.

Vì sao đây chưa phải dự báo về sự sụp đổ sắp xảy ra?

Điểm cần thận trọng nhất là phải phân biệt giữa tính dễ tổn thương và một lời tiên đoán. Rosin nói rằng nếu một đứt gãy chính trị xảy ra, nó có thể diễn ra đột ngột; ông không nói một cuộc cách mạng, đảo chính hay sự sụp đổ của chính quyền là chắc chắn hoặc đã hiển hiện trước mắt. 1

Các đánh giá hiện có cho thấy sức ép quân sự, kinh tế và xã hội đang tích tụ, nhưng chưa đưa ra được một mốc thời gian đáng tin cậy hay một “ngòi nổ” duy nhất. Nga vẫn duy trì các thiết chế cưỡng chế và tiếp tục thích nghi với những căng thẳng do chiến tranh gây ra.

Kết luận thực tế vì thế hẹp hơn nhiều so với một số dòng tít giật gân: các vấn đề của Moscow có thể đang trở nên sâu sắc hơn, và nếu xảy ra biến động chính trị thì nó có thể rất khó dự đoán. Nhưng sức ép gia tăng vẫn chưa phải bằng chứng cho thấy Điện Kremlin sắp sụp đổ.