Xác tàu Andros 2.400 năm tuổi hé lộ mạng lưới thương mại Aegea cổ đại

Một con tàu buôn đã chìm ngoài khơi đảo Andros, thuộc quần đảo Cyclades của Hy Lạp, mang theo một trong những kho hàng hàng hải Aegea cuối thời Cổ điển lớn nhất từng được công bố gần đây. Xác tàu nằm ở độ sâu 39–44 m và được xác định có niên đại từ cuối thế kỷ V đến đầu thế kỷ IV trước Công nguyên (TCN), tức khoảng 2.400 năm trước. Trên đáy biển hiện còn khoảng 600–650 vò amphora đáy nhọn dùng để vận chuyển hàng hóa. 25

Giá trị của phát hiện này không nằm ở việc nó đã giải đáp mọi câu hỏi về thương mại cổ đại. Ngược lại, điều đáng chú ý là một khối hàng lớn từ giai đoạn hiện còn tương đối ít bằng chứng trực tiếp về hoạt động hàng hải Aegea đã được bảo tồn dưới đáy biển. Các hiện vật cho thấy con tàu có liên hệ với nhiều khu vực sản xuất ở phía bắc Aegea, nhưng hàng hóa thuộc về ai, chính xác chứa gì và con tàu đang đi đâu vẫn chưa thể xác định.

Phát hiện gì ngoài khơi Andros?

Ephorate of Underwater Antiquities — cơ quan chuyên trách cổ vật dưới nước thuộc Bộ Văn hóa Hy Lạp — đã tiến hành khảo sát sau khi nhận được thông tin từ một cá nhân. Đợt kiểm tra dưới nước ghi nhận một bãi hàng chủ yếu gồm các amphora thương mại đáy nhọn, loại bình tiêu chuẩn thường được dùng để vận chuyển hàng hóa thời cổ đại. 25

Số lượng hiện được ước tính là khoảng 600–650 amphora. Đây vẫn là con số sơ bộ; những gì được công bố hiện nay chủ yếu liên quan đến kho hàng và phần còn lại của xác tàu, chưa phải một cuộc khai quật hoàn chỉnh toàn bộ con tàu. 2741

Các nhà khảo cổ cũng ghi nhận dấu tích của chính con tàu, gồm một phần cán neo bằng chì và một số khối đá có khả năng là đá dằn. Những bằng chứng này củng cố nhận định đây là một tàu buôn đang hoạt động, thay vì chỉ là một nơi tập kết hoặc đổ bỏ amphora. 5

Ba truyền thống amphora được nhận diện

Ít nhất ba nhóm amphora đã được nhận diện tại hiện trường:

• Mende, gắn với thành bang Mende ở Chalkidiki;
• Peparethos, liên hệ với hòn đảo ngày nay có tên Skopelos;
• Solokha 2, một kiểu amphora riêng gắn với không gian giao thương rộng hơn ở phía bắc Aegea và khu vực Biển Đen.

Các nhà khảo cổ đã chọn đưa lên bờ một mẫu đại diện cho mỗi loại để nghiên cứu thêm. 5

Sự pha trộn này có ý nghĩa quan trọng. Một kho hàng gồm các loại bình gắn với nhiều khu vực sản xuất khác nhau có thể cho thấy con tàu đã thu gom hàng tại nhiều cảng, phân phối lại sản phẩm trong một mạng lưới thương mại, hoặc vận chuyển hàng từ một vùng kinh tế rộng lớn hơn. Tuy nhiên, kiểu dáng của bình chỉ cung cấp manh mối về các mối liên hệ thương mại, chưa đủ để chứng minh trình tự chính xác của hải trình.

Manh mối về các tuyến thương mại cổ đại

Sự xuất hiện đồng thời của amphora Mende, Peparethos và Solokha 2 phù hợp với giả thuyết về các mối liên kết xuyên qua bắc Aegea, có thể vươn tới không gian thương mại quanh eo Bosporus và Biển Đen. Đây là giả thuyết dựa trên sự phân bố và kiểu loại đồ gốm, chứ chưa phải bản đồ hải trình đã được xác nhận. 25

Hàng trăm bình vận chuyển được sản xuất theo tiêu chuẩn, cùng với dấu tích neo và đá dằn, cũng cho thấy đây là một tàu chở hàng có quy mô đáng kể. Dù vậy, chỉ dựa vào loại amphora, các nhà nghiên cứu chưa thể xác định cảng quê nhà, chủ tàu, điểm đến cuối cùng hay thời điểm từng chiếc bình được đưa lên tàu.

Những điều vẫn chưa biết về số amphora

Câu hỏi lớn nhất vẫn rất đơn giản: những chiếc bình này từng chứa gì? Amphora cổ đại thường được dùng để vận chuyển chất lỏng và lương thực, trong đó có những mặt hàng như rượu hoặc dầu. Tuy nhiên, cuộc khảo sát Andros được báo cáo đến nay chưa đưa ra kết quả phân tích dư lượng đã được kiểm chứng để xác định thành phần bên trong các bình này. 5

Các nhà nghiên cứu cũng chưa biết:

• hàng hóa được chất lên tàu tại một cảng duy nhất hay được gom qua nhiều điểm dừng thương mại;
• cảng khởi hành và điểm đến dự kiến của con tàu;
• chủ sở hữu hoặc mạng lưới khai thác con tàu;
• nguồn gốc sản xuất và phân phối chính xác của từng amphora; hay
• bao nhiêu phần thân tàu bằng gỗ và vật liệu hữu cơ khác còn nằm dưới đáy biển.

Những giới hạn này rất quan trọng. Phát hiện cho phép nghiên cứu các kết nối thương mại, nhưng chưa thể được trình bày như bằng chứng chắc chắn về một tuyến đường duy nhất giữa hai khu vực cụ thể, cũng chưa thể khẳng định mọi chiếc bình đều chứa cùng một loại sản phẩm.

So sánh với các phát hiện năm 2026

Phát hiện tương đồng nổi bật nhất được công bố vào mùa hè năm 2026 là một xác tàu buôn La Mã ngoài khơi Mazara del Vallo, Sicily. Con tàu nằm ở độ sâu khoảng 46 m, có hàng trăm amphora và được định niên đại rộng vào thế kỷ II hoặc I TCN. Vì vậy, nó hơn 2.000 năm tuổi nhưng ra đời muộn hơn xác tàu Andros. 323438

Xác tàu Sicily có bối cảnh thương mại thời La Mã rõ ràng hơn, với các báo cáo liên hệ số bình này với rượu và có thể cả dầu ô liu. Đối với Andros, những nhận định tương tự về thành phần hàng hóa vẫn chưa được xác nhận. Xác tàu Hy Lạp đặc biệt quan trọng vì có niên đại sớm hơn và quy tụ nhiều truyền thống amphora gồm Mende, Peparethos và Solokha 2. 53238

Một dự án khảo cổ dưới nước khác của Hy Lạp cũng công bố bốn địa điểm hàng hóa chưa từng được biết đến gần đảo Dia, ngoài khơi Crete, trong đó có các xác tàu chở amphora thời La Mã và La Mã Hậu kỳ. Những địa điểm này tạo nên một bức tranh hàng hải kéo dài qua nhiều thời kỳ, còn Andros bảo tồn một kho hàng đơn lẻ có quy mô đặc biệt lớn từ cuối thời Cổ điển. 17

Vì sao xác tàu Andros đáng chú ý?

Xác tàu Andros có thể được xem như một “ảnh chụp” tương đối nguyên vẹn về hoạt động vận chuyển thương mại ở Aegea cuối thời Cổ điển. Ước tính 600–650 amphora tạo ra một nguồn tư liệu lớn để nghiên cứu cách bình chứa, sản phẩm và tàu buôn di chuyển trong khu vực vào khoảng cuối thế kỷ V và đầu thế kỷ IV TCN.

Kết luận chắc chắn nhất hiện nay cũng là kết luận thận trọng nhất: xác tàu ghi lại một chuyến hàng thương mại quy mô lớn, có liên hệ với các mạng lưới giao thương ở phía bắc Aegea và có thể mở rộng tới Bosporus cùng Biển Đen. Cần thêm công tác bảo quản, phân loại kiểu dáng và phân tích khoa học trước khi các nhà khảo cổ có thể xác định hàng hóa bên trong, nơi kho hàng được tập kết và hướng đi chính xác của con tàu.