Hơn 600 vò rượu dưới đáy biển: Xác tàu Andros kể gì về thương mại Hy Lạp cổ đại?

Một thông tin do người dân cung cấp đã đưa các nhà khảo cổ dưới nước Hy Lạp tới xác một tàu buôn được bảo tồn đáng kể ngoài khơi đảo Andros, thuộc quần đảo Cyclades. Nằm ở độ sâu 39–44 mét dưới mặt nước, khu vực này có khoảng 600–650 vò amphora thương mại đáy nhọn, được định niên đại vào cuối thế kỷ V hoặc đầu thế kỷ IV trước Công nguyên. 45

Phát hiện này đáng chú ý không phải vì các nhà nghiên cứu đã giải mã trọn vẹn hành trình của con tàu, mà bởi quy mô và sự pha trộn của kho hàng đem lại một góc nhìn hiếm có về hoạt động đi biển thời Cổ điển hậu kỳ. Kiểu dáng đồ gốm cho thấy nhiều truyền thống sản xuất khác nhau, trong khi cảng nhà, điểm đến cuối cùng và thành phần chính xác của hàng hóa vẫn chưa được xác định.

Những gì được tìm thấy ngoài khơi Andros?

Phần hàng hóa nằm dưới đáy biển chủ yếu gồm amphora vận chuyển — loại bình gốm được thiết kế để chở hàng rời bằng đường biển. Các nhà khảo cổ đã nhận diện ít nhất ba nhóm:

• Amphora Mende: gắn với thành phố Mende trên bán đảo Kassandra, thuộc Chalkidiki ở phía bắc Aegea, một trung tâm từng nổi tiếng với sản xuất và xuất khẩu rượu vang.
• Amphora Peparethos: liên hệ với Peparethos, tên cổ của đảo Skopelos ngày nay, cũng là một trung tâm sản xuất rượu vang ở Aegea.
• Amphora Solokha 2: một nhóm hình thái học được biết đến trong các mạng lưới trao đổi mở rộng về phía eo biển Bosporus và Biển Đen, dù nguồn gốc sản xuất chính xác vẫn chưa chắc chắn. 145

Sự đa dạng này rất quan trọng. Một kho hàng có bình từ nhiều trung tâm sản xuất có thể cho thấy thương nhân đã gom hàng tại nhiều cảng, con tàu xuất phát từ một điểm trung chuyển, hoặc toàn bộ chuyến buôn nằm trong một mạng lưới rộng lớn hơn. Tuy nhiên, đây mới là khả năng dựa trên kiểu dáng đồ gốm, chưa phải bản tái dựng chắc chắn về lộ trình. Kiểu amphora có thể gợi ý truyền thống sản xuất, nhưng không chứng minh nơi từng chiếc bình được chất lên tàu hay điểm đến của con tàu. 45

Các bình có đựng rượu vang không?

Rượu vang là một khả năng hợp lý đối với ít nhất một phần số bình, bởi Mende và Peparethos đều gắn với nghề sản xuất cũng như xuất khẩu rượu bằng đường biển. Dù vậy, giới chức chưa xác nhận amphora ở Andros từng chứa gì. Các xét nghiệm dấu tích còn lại và phân tích lý hóa chuyên sâu sẽ cần được thực hiện trước khi có thể kết luận về hàng hóa. 133

Điểm này cần được phân biệt rõ: kiểu bình có thể cho biết nơi một số vật chứa được sản xuất, nhưng không tự động cho biết sản phẩm bên trong. Các nhà nghiên cứu cũng chưa xác định được cảng nhà của con tàu, hướng đi, điểm đến cuối cùng hay nguồn gốc chính xác của toàn bộ lô hàng.

Còn tìm thấy những gì khác?

Cuộc khảo sát ghi nhận một phần thân neo bằng chì cùng một nhóm đá có thể từng được dùng làm vật dằn tàu. Những dấu tích này có thể giúp tìm hiểu cách con tàu được trang bị và vận hành, dù các phần còn lại được công bố hiện chưa đủ để phục dựng đầy đủ thiết kế hoặc hệ thống điều hướng của nó. 14

Thay vì đưa toàn bộ hiện vật lên khỏi đáy biển, nhóm nghiên cứu chỉ thu hồi một amphora đại diện cho mỗi loại đã nhận diện. Việc so sánh hình dáng, chất liệu gốm và dấu hiệu hóa học của các mẫu có thể giúp xác định rõ hơn vùng sản xuất cũng như mối quan hệ giữa các nhóm hàng. 435

Phát hiện bắt đầu từ một thông tin của người dân

Khu vực này được cơ quan chức năng biết tới sau khi một cá nhân báo tin. Sau đó, Cơ quan Khảo cổ học Dưới nước thuộc Bộ Văn hóa Hy Lạp đã tiến hành khảo sát và ghi chép về kho hàng của con tàu cổ. 45

Sự việc cho thấy giá trị của việc báo cáo sớm các phát hiện dưới nước. Khi hiện trường được giữ nguyên để chuyên gia đánh giá và bảo vệ, các nhà khảo cổ có thể nghiên cứu cách hàng hóa được sắp xếp, bối cảnh con tàu chìm và lớp trầm tích xung quanh — những thông tin dễ bị mất nếu hiện vật bị đưa lên mà không có hồ sơ đầy đủ.

Vì sao xác tàu Andros quan trọng?

Hoạt động hàng hải thời Cổ điển hậu kỳ hiện được ghi nhận ít đầy đủ hơn một số giai đoạn sau đó của thương mại Địa Trung Hải. Một kho hàng gồm hàng trăm amphora từ thời kỳ này tạo cơ hội hiếm để nghiên cứu cách hàng hóa di chuyển trong Aegea, cũng như khả năng các trung tâm sản xuất ở phía bắc kết nối với những tuyến hướng tới Biển Đen. 1114

Các nghiên cứu tiếp theo có thể giúp trả lời một số câu hỏi:

• Số amphora được chất tại một cảng trung chuyển lớn hay được gom qua nhiều điểm dừng?
• Con tàu đi theo tuyến phía bắc Aegea tới Cyclades, Bosporus hay một điểm đến khác?
• Toàn bộ bình có dùng để chứa rượu vang hay kho hàng còn gồm những mặt hàng khác?
• Phân tích hóa học có thể phân biệt nơi sản xuất ban đầu với nơi phân phối lại hay không?

Kết luận chắc chắn nhất ở thời điểm hiện tại vẫn khá thận trọng: kho hàng Andros ghi lại một hoạt động thương mại quy mô lớn, liên quan đến nhiều truyền thống amphora trong thời Cổ điển hậu kỳ. Nó cho thấy các thị trường từng kết nối với nhau, nhưng chưa đủ để chứng minh một hải trình duy nhất.

So sánh với xác tàu La Mã ngoài khơi Sicily

Phát hiện ở Andros nằm trong làn sóng các khám phá khảo cổ dưới nước gần đây tại Địa Trung Hải. Một xác tàu thời La Mã khác ngoài khơi Mazara del Vallo, Sicily, nằm ở độ sâu khoảng 46 mét và được định niên đại sơ bộ vào thế kỷ II hoặc I trước Công nguyên. Hàng trăm amphora được tìm thấy tại đó, phần lớn thuộc loại Dressel 1A — một kiểu bình xuất hiện muộn hơn, gắn chặt với hoạt động vận chuyển hàng rời thời La Mã và thường được liên hệ với thương mại rượu vang. 181927

Hai xác tàu cách nhau khoảng ba thế kỷ và thuộc những bối cảnh thương mại khác nhau. Andros lưu giữ một kho hàng pha trộn của thời Cổ điển hậu kỳ, liên quan tới Aegea phía bắc và có thể cả các tuyến trao đổi với Biển Đen. Trong khi đó, Mazara del Vallo phản ánh hoạt động buôn bán amphora mang tính tiêu chuẩn hóa hơn vào cuối thời Cộng hòa La Mã. Cùng nhau, chúng cho thấy xác tàu đắm có thể bảo tồn những lát cắt về sự thay đổi của mạng lưới cung ứng Địa Trung Hải — nhưng chính Andros mới là trường hợp đặc biệt hữu ích để lần theo sự phức tạp của thương mại Aegea trước thời La Mã.