Bill Gates cảnh báo AI: Việc làm, an ninh và các mối quan hệ đều có nguy cơ bị đảo lộn

Cảnh báo của Bill Gates không chỉ xoay quanh nguy cơ AI thay thế nhân viên văn phòng. Trong bài luận gần 6.000 từ có tựa đề “Kỷ nguyên AI đầy biến động đã đến. Những lựa chọn chúng ta đưa ra lúc này mang tính quyết định”, ông cho rằng AI đang phát triển đủ nhanh để làm đảo lộn việc làm, an ninh và các mối quan hệ con người trước khi chính phủ và cộng đồng thống nhất được cách quản lý quá trình chuyển đổi này. 117

Gates không kêu gọi dừng hoàn toàn AI. Lập luận của ông là những lợi ích của công nghệ sẽ không tự động lớn hơn các tổn thất. Nếu thiếu chính sách được thiết kế từ trước, AI có thể làm bất bình đẳng sâu sắc hơn và khiến tác động tổng thể trở nên tiêu cực.

Ba rủi ro lớn mà Gates nêu ra

1. AI có thể khiến nhiều việc làm biến mất vĩnh viễn

Gates dự đoán AI sẽ đảm nhận nhiều công việc trong các lĩnh vực như luật, chăm sóc khách hàng, y tế, phần mềm và sản xuất trong khoảng một thập kỷ — nhanh hơn rất nhiều so với những làn sóng thay đổi công nghệ kéo dài qua nhiều thế hệ. Theo ông, nhóm chịu ảnh hưởng rõ nhất thường là các vị trí đầu vào và trung cấp, trong khi nhiều công việc mới sẽ đòi hỏi kỹ năng phải mất nhiều năm mới có thể hình thành. 15

Điều này tạo ra một giai đoạn chuyển tiếp khó khăn, ngay cả khi AI cuối cùng mở ra những nghề nghiệp mới. Người mất việc hôm nay có thể không kịp đào tạo lại, còn số việc làm mới có thể ít hơn số việc bị thay thế nếu thiếu chính sách phù hợp. 15

Sự xáo trộn cũng không nhất thiết chỉ giới hạn ở công việc bàn giấy. Lập luận rộng hơn của Gates là AI cùng robot ngày càng tốt hơn có thể tác động tới cả lao động chân tay, trong đó có xây dựng và dịch vụ lưu trú, ăn uống. Vì vậy, các nhà hoạch định chính sách không thể xem tự động hóa là vấn đề tạm thời chỉ ảnh hưởng đến một vài nghề văn phòng. 110

2. AI mạnh hơn có thể hạ thấp rào cản đối với các hành vi gây hại

Gates cũng cảnh báo AI có thể giúp tội phạm và những tác nhân xấu khác dễ tiến hành tấn công mạng hoặc theo đuổi các mối đe dọa sinh học hơn. Khi hệ thống trở nên mạnh hơn, lượng chuyên môn và nguồn lực cần thiết để gây thiệt hại có thể giảm xuống. 717

Trước đó, ông từng gọi việc kẻ xấu sử dụng AI và sự xáo trộn thị trường lao động là hai thách thức lớn định hình thập kỷ tới. 22 Trong bài luận mới, mối lo ngại này trở thành lý do để Gates kêu gọi các biện pháp bảo vệ chặt chẽ hơn, giám sát và phối hợp quốc tế — thay vì chỉ dựa vào những cam kết tự nguyện của các công ty công nghệ.

3. “Bạn đồng hành AI” có thể lấn át các mối quan hệ con người

Rủi ro thứ ba mang tính xã hội, không chỉ liên quan đến kinh tế hay an ninh. Gates cảnh báo các AI được thiết kế như bạn đồng hành có thể thay thế một phần tương tác giữa người với người và khai thác những điểm dễ tổn thương về cảm xúc, từ đó ảnh hưởng đến sự phát triển xã hội và cảm xúc của trẻ em. 413

Mối lo này không chỉ nằm ở nội dung không phù hợp. Những hệ thống được tối ưu để giữ người dùng tương tác lâu hơn có thể khuyến khích họ dành ngày càng nhiều thời gian cho một “người bạn” nhân tạo, ngay cả khi điều đó làm giảm thời gian dành cho gia đình, bạn bè, giáo viên và những người xung quanh.

Vì sao Gates cho rằng xã hội chưa sẵn sàng?

Gates không chỉ chỉ trích chính phủ. Ông cho rằng các nhà lãnh đạo, chuyên gia, doanh nghiệp, cộng đồng và công chúng vẫn chưa có một kế hoạch chung cho quá trình chuyển đổi có thể đặc biệt hỗn loạn này. 110

Ông cũng lập luận rằng ngành công nghệ có động lực để nhấn mạnh lợi ích của AI và xem các rủi ro nghiêm trọng là chuyện còn xa. Các công ty đang cạnh tranh để giành vốn đầu tư, thị phần, nhân tài và lợi thế chiến lược, khiến việc thận trọng trở nên khó khăn ngay cả khi những rủi ro tiềm ẩn là có cơ sở. 16

Đó là mâu thuẫn trung tâm trong bài luận của Gates: AI có thể tạo ra những lợi ích khổng lồ, nhưng các thể chế chịu trách nhiệm phân phối lợi ích và hạn chế tác hại lại đang phát triển chậm hơn chính công nghệ này.

Những giải pháp Gates đề xuất trong nước

Xây dựng cơ chế điều phối quá trình chuyển đổi

Gates kêu gọi thành lập một hệ thống điều phối, kết nối các cơ quan chính phủ, nhà nghiên cứu, doanh nghiệp và cộng đồng. Cơ chế này sẽ theo dõi tác động của AI, dự đoán những xáo trộn trên thị trường lao động và đặt ra quy định đối với các hoạt động nguy hiểm trước khi vấn đề lan rộng. 1719

Đánh thuế việc thay thế lao động bằng AI

Ông cũng đề xuất đánh thuế hoặc áp dụng các cơ chế tương tự đối với tự động hóa và việc thay thế lao động bằng AI. Lý do là lợi ích tài chính từ việc thay thế người lao động không nên chủ yếu chảy về các công ty công nghệ, trong khi xã hội phải gánh chi phí thất nghiệp, đào tạo lại và bất bình đẳng. 614

Dành riêng một số công việc cho con người

Đề xuất đặc trưng nhất của Gates là khái niệm “Human Reserved” — những công việc hoặc nhiệm vụ mà xã hội chủ động giữ lại cho con người ngay cả khi AI hay robot có thể thực hiện chúng. Gates ví ý tưởng này với khu bảo tồn thiên nhiên: một khu vực được bảo vệ vì phát triển không kiểm soát có thể dẫn đến mất mát không thể khôi phục. 81219

Một số vai trò có thể được giữ lại vĩnh viễn vì sự hiện diện của con người được xem là thiết yếu. Những vai trò khác có thể chỉ được bảo vệ tạm thời, nhằm hỗ trợ những người lao động khó có khả năng đào tạo lại hoặc chuyển sang nghề mới. 8

Các bài tường thuật về bài luận cho biết Gates từng đề cập khả năng dành riêng khoảng 40% công việc cho con người trong phiên bản mở rộng nhất của đề xuất. Đây là một ý tưởng chính sách, không phải dự báo về số việc làm AI chắc chắn sẽ xóa bỏ và cũng chưa phải quy định của chính phủ. 11

Hệ thống quốc tế mà Gates muốn xây dựng

Gates cho rằng quy định riêng lẻ của từng quốc gia là chưa đủ. Ông đề xuất một tổ chức quốc tế có thể giám sát AI tiên tiến, đánh giá các năng lực nguy hiểm và điều phối biện pháp bảo vệ giữa các nước. 917

Khung hợp tác này sẽ rút kinh nghiệm từ một số hệ thống quốc tế hiện có, trong đó có cơ chế thanh sát hạt nhân, quy định an toàn hàng không và Nghị định thư Montreal về các chất làm suy giảm tầng ozone. Những chức năng được kỳ vọng gồm xác minh, cảnh báo sớm, xây dựng tiêu chuẩn chung và hợp tác xử lý các rủi ro vượt qua biên giới. 910

Theo các thông tin được đưa ra, Gates cũng muốn trao đổi với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình về quản trị rủi ro AI quốc tế, trong đó có khả năng giám sát việc AI bị sử dụng cho các cuộc tấn công sinh học. Cuộc gặp mới chỉ được mô tả là đang ở giai đoạn dự kiến; bất kỳ cơ chế kiểm soát toàn cầu có ý nghĩa nào cũng sẽ phụ thuộc vào hợp tác giữa các cường quốc AI, thay vì hành động đơn phương của một quốc gia. 9

Gates cũng thừa nhận giới hạn của chính mình

Gates thừa nhận ông không phải một nhà quản lý trung lập hay chuyên gia an toàn AI. Ông là doanh nhân công nghệ và nhà hoạt động từ thiện, có sự nghiệp gắn liền với những lợi ích của đổi mới. Lập luận của Gates là chính vì những người có ảnh hưởng cần nói thẳng về rủi ro, thay vì chờ đến khi đạt được đồng thuận hoàn hảo hoặc có đầy đủ chắc chắn. 110

Thông điệp thực tế từ bài luận không hẳn là dự báo rằng mọi kịch bản đáng sợ đều sẽ xảy ra. Đó là lời cảnh báo về sự chuẩn bị. Gates cho rằng AI có thể trở thành công cụ san bằng cơ hội lớn nhất từng được tạo ra — hoặc nguồn gốc của một bất công mang tính lịch sử — và kết quả sẽ phụ thuộc vào những lựa chọn được đưa ra trước khi thất nghiệp, lạm dụng công nghệ và tổn hại xã hội trở nên khó đảo ngược. 418