Kế hoạch của Bill Gates cho kỷ nguyên AI đầy biến động: Việc làm dành riêng cho con người và thuế AI

Bill Gates không đề xuất ngăn AI biến đổi nền kinh tế. Thay vào đó, ông muốn chính phủ chủ động quyết định lĩnh vực nào nên tiếp tục có sự tham gia của con người, tốc độ tự động hóa ra sao và hỗ trợ thế nào cho những người bị mất việc. Bộ công cụ ông đưa ra gồm các nhóm việc làm dành riêng cho con người, cơ chế bảo vệ tạm thời cho người chưa thể nhanh chóng chuyển sang nghề mới, cùng thuế đánh vào hoạt động sử dụng AI và robot. 47

“Human Reserved” nghĩa là gì?

Gates gọi Human Reserved là nhóm nghề hoặc nhiệm vụ mà xã hội chủ động để con người đảm nhiệm, ngay cả khi AI hay robot đủ khả năng thực hiện. Ông ví ý tưởng này với khu bảo tồn thiên nhiên: một vùng đất có thể được đem đi phát triển, nhưng xã hội quyết định không làm vậy vì giá trị mất đi sẽ quá lớn. 45

Cách bảo lưu có thể gồm hai dạng:

• Bảo vệ lâu dài: Một số công việc có thể luôn dành cho con người vì phán đoán, trách nhiệm, sự đồng cảm, tính chính danh hoặc tương tác trực tiếp được xem là có giá trị tự thân.
• Bảo vệ tạm thời: Một số nghề hoặc nhóm lao động có thể được chuyển đổi chậm hơn khi người trong nghề không thực tế để đào tạo lại hay tìm việc mới đủ nhanh. 610

Điểm mấu chốt là Gates không đề xuất giữ nguyên mọi nghề hiện nay mãi mãi. Ông muốn xã hội công khai lựa chọn lĩnh vực nào cần duy trì vai trò con người và lĩnh vực nào có thể tự động hóa nhanh mà không gây ra cái giá xã hội không thể chấp nhận.

Chăm sóc trẻ và làm bồi thẩm đoàn được xem là ví dụ

Gates từng nêu chăm sóc trẻ và công việc chăm sóc nói chung là những lĩnh vực có thể phù hợp hơn với con người, bởi mối quan hệ và sự hiện diện trực tiếp giữ vai trò trung tâm. Ông cũng nhắc đến hoạt động xét xử với tư cách bồi thẩm đoàn, nơi niềm tin công chúng, tính chính danh trong đời sống công dân và phán đoán của con người quan trọng hơn việc đơn thuần xử lý thông tin. 56

Quan điểm rộng hơn của ông là AI nên hỗ trợ con người trong các lĩnh vực thiết yếu hướng tới công chúng, thay vì mặc nhiên thay thế họ. Giáo dục và chăm sóc sức khỏe tâm thần có thể phát triển theo mô hình kết hợp, trong đó công cụ AI hỗ trợ nhưng con người vẫn hiện diện và chịu trách nhiệm. 18

Đây là chính sách chọn lọc, không phải lệnh cấm tự động hóa

Gates đưa ra một giới hạn ước tính cho quy mô ý tưởng này: trong kịch bản mạnh tay nhất, không quá khoảng 40% việc làm có thể thực tế được xếp vào nhóm Human Reserved. 61114

Con số này cho thấy giới hạn của đề xuất. Phần lớn công việc vẫn sẽ chịu tác động của thay đổi công nghệ, còn danh mục Human Reserved có thể phải điều chỉnh theo năng lực AI và ưu tiên xã hội. Theo mô tả của Gates, một số lĩnh vực có thể áp dụng AI từ từ trong nhiều năm hoặc thậm chí nhiều thập kỷ, đồng thời duy trì vai trò của con người trong giai đoạn chuyển tiếp. 18

Thách thức lớn nhất là xác định ai có quyền phân loại công việc, việc bảo vệ áp dụng cho toàn bộ nghề hay chỉ một số nhiệm vụ, và làm sao để cơ quan quản lý ngăn một công việc trên danh nghĩa vẫn do con người thực hiện nhưng thực tế bị tự động hóa ngầm.

Hỗ trợ tạm thời cho người chưa thể đào tạo lại ngay

Gates cũng cho rằng không nên yêu cầu người lao động bị tự động hóa thay thế lập tức chuyển sang những công việc mới. Một số người có thể thiếu thời gian, tiền bạc hoặc cơ hội để đào tạo lại trước khi công việc cũ biến mất. Cơ chế bảo vệ tạm thời của ông nhằm giúp quá trình chuyển đổi có thể kiểm soát được, thay vì đẩy người lao động vào tình trạng mất thu nhập và an toàn kinh tế đột ngột. 610

Một phần khoản hỗ trợ này có thể đến từ các loại thuế mới đối với tự động hóa. Mục tiêu được nêu không chỉ là phạt doanh nghiệp sử dụng AI, mà còn thừa nhận rằng hệ thống thuế hiện tại đôi khi khiến máy móc có lợi thế tài chính hơn nhân sự.

Vì sao Gates muốn đánh thuế token AI và robot?

Lập luận về thuế của Gates bắt đầu từ một sự bất cân xứng: khi thuê người, doanh nghiệp thường phải trả các loại thuế liên quan đến tiền lương; trong khi robot hoặc hệ thống AI có thể được hạch toán và khấu trừ như một khoản chi phí kinh doanh. Theo ông, cấu trúc này vô tình khuyến khích doanh nghiệp thay người bằng máy. 78

Vì vậy, Gates đề xuất đánh thuế token AI—một cách tính thuế dựa trên mức độ sử dụng AI—cùng với thuế robot. Khoản thu có thể được dùng cho đào tạo lại, hỗ trợ người lao động và củng cố mạng lưới an sinh xã hội, đồng thời làm giảm phần nào động lực tài chính thúc đẩy doanh nghiệp nhanh chóng rời bỏ lao động con người. 17

Tuy nhiên, các chi tiết vẫn chưa được giải quyết. Những thông tin hiện có chưa xác định mức thuế cuối cùng, một khuôn khổ quốc tế chung hay cách chính phủ đo lường việc sử dụng AI giữa các hệ thống khác nhau. Đây vẫn là các đề xuất chính sách, chưa phải chương trình đã được ban hành.

Những công việc và rủi ro Gates đang cảnh báo

Gates cảnh báo tác động của AI có thể vượt ra ngoài các công việc văn phòng vốn đã chịu sức ép. Các bài viết về tiểu luận của ông đề cập khả năng robot bắt đầu cạnh tranh với người lao động trong xây dựng và dịch vụ lưu trú, ăn uống vào cuối thập kỷ này, bên cạnh nguy cơ ảnh hưởng đến công việc chăm sóc khách hàng, kỹ sư phần mềm và trợ lý pháp lý. 23

Ông đặc biệt lo ngại cho các công việc cấp đầu vào và cấp trung—những vị trí thường giúp người trẻ có bước khởi đầu trên thị trường lao động. Nếu các vị trí này biến mất hoặc khó tiếp cận hơn, vấn đề sẽ không chỉ dừng ở những đợt cắt giảm nhân sự, mà còn ảnh hưởng đến cách mọi người tích lũy kinh nghiệm và bắt đầu sự nghiệp. 3

Cảnh báo của Gates cũng vượt ra ngoài chuyện việc làm. Ông lo AI có thể mở rộng năng lực của tội phạm, đồng thời những mối quan hệ phụ thuộc về cảm xúc với “bạn đồng hành” AI có thể gây hại cho sự phát triển của trẻ em. 7

Lựa chọn chính nằm ở chính sách quản trị

Sau cùng, lập luận của Gates là câu chuyện về quản trị chứ không chỉ về công nghệ. AI có thể tạo ra những bước tiến lớn về năng suất và dịch vụ công, nhưng lợi ích đó sẽ không tự động được phân bổ công bằng. Phản ứng mà ông đề xuất kết hợp ba hướng: giữ lại một phần giới hạn công việc vì sự hiện diện của con người có giá trị xã hội; làm chậm quá trình chuyển đổi đối với những người chưa thể thích nghi nhanh; và điều chỉnh ưu đãi thuế để tự động hóa không mặc nhiên có lợi hơn tuyển dụng.

Việc chính phủ có nên áp dụng các biện pháp này hay không, cũng như thế nào là một công việc chỉ dành cho con người, vẫn còn nhiều tranh luận. Nhưng điều rõ ràng trong đề xuất của Gates là ông không xem cú sốc AI như một đợt điều chỉnh thị trường thông thường mà xã hội chỉ cần đứng ngoài quan sát. Ông kêu gọi những lựa chọn có chủ đích về năng lực, mối quan hệ và các thiết chế của con người cần được bảo vệ khi máy móc ngày càng mạnh hơn.