Hội nghị IAEA ở Vienna phơi bày thế đối đầu hạt nhân Mỹ–Iran gay gắt hơn

Hội nghị Toàn thể lần thứ 70 của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) tại Vienna ngày 14/9 cho thấy tranh chấp Mỹ–Iran không chỉ xoay quanh kỹ thuật hạt nhân, mà đã chuyển thành thế đối đầu về thanh sát, trừng phạt và sức ép quân sự. Washington đưa ra một lối thoát trên giấy tờ: Iran có thể nhận nhiên liệu hạt nhân từ bên ngoài. Nhưng điều kiện là Tehran phải từ bỏ năng lực làm giàu uranium trong nước và nối lại hợp tác đầy đủ với IAEA. 129

Đề nghị nhiên liệu đi kèm sức ép cứng rắn

Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright nói Washington sẵn sàng cung cấp nhiên liệu hạt nhân cho Iran từ ngoài lãnh thổ Iran nếu vấn đề hạt nhân được giải quyết. Cách tiếp cận này nhằm đáp ứng nhu cầu nhiên liệu cho mục đích dân sự nhưng không để Iran duy trì năng lực làm giàu uranium. 29

Tuy nhiên, thông điệp của Mỹ không chỉ dừng ở đề nghị đàm phán. Trước hội nghị, ông Wright cho rằng một thỏa thuận hạt nhân có thể không đạt được và nêu khả năng thay thế là phá hủy các năng lực liên quan của Iran. Trong tuyên bố quốc gia tại Vienna, Mỹ cũng chỉ trích hồ sơ tuân thủ nghĩa vụ thanh sát của Iran và yêu cầu Tehran hợp tác đầy đủ với IAEA. 127

Vì vậy, đề xuất cấp nhiên liệu mang hai lớp ý nghĩa: một ưu đãi cho con đường hạt nhân dân sự, đồng thời là điều kiện cứng rắn mà Iran từ lâu không chấp nhận — chấm dứt làm giàu uranium trong nước.

Nút thắt trước mắt là thanh sát, không chỉ là làm giàu uranium

Điểm nghẽn thực tế không đơn thuần là tương lai của hoạt động làm giàu uranium, mà là khả năng của IAEA trong việc xác minh hiện trạng chương trình và vật liệu hạt nhân của Iran.

Tổng giám đốc IAEA Rafael Grossi cho biết cơ quan này đã không thực hiện hoạt động xác minh thực địa tại Iran trong hơn sáu tháng, ngoại trừ một đợt thanh sát nhà máy điện hạt nhân Bushehr vào tháng 6. IAEA cũng thiếu thông tin về vật liệu hạt nhân từng được khai báo và không được tiếp cận các cơ sở cần thiết để kiểm chứng; ông Grossi gọi đây là mối quan ngại nghiêm trọng về phổ biến hạt nhân. 6

Cùng lúc, Hội đồng Thống đốc IAEA chịu sức ép gia tăng về mức độ hợp tác của Iran. Reuters đưa tin Mỹ, Anh, Pháp và Đức tìm cách thúc đẩy một nghị quyết đưa vấn đề Iran lên Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, sau những kết luận rằng Tehran chưa hợp tác đầy đủ trong điều tra các dấu vết uranium tại những địa điểm không được khai báo. 17

Khoảng trống thanh sát này giải thích vì sao tranh luận về làm giàu uranium không thể tách rời vấn đề tiếp cận: nếu không có thông tin và quyền vào cơ sở, IAEA cùng các bên bên ngoài không thể tự xác định độc lập tình trạng chương trình hạt nhân của Iran.

Việc Eslami không thể dự họp làm căng thẳng mang màu sắc ngoại giao

Mohammad Eslami, Phó tổng thống Iran phụ trách các vấn đề hạt nhân kiêm người đứng đầu Tổ chức Năng lượng Nguyên tử Iran, không thể tới dự hội nghị sau khi Áo từ chối miễn trừ lệnh trừng phạt để ông nhập cảnh. Ông Wright xác nhận Washington đã gây sức ép phản đối miễn trừ này, với lý do Eslami là cá nhân bị trừng phạt. 1113

Truyền hình nhà nước Iran nói Eslami và phái đoàn đã bay theo chuyến bay thường lệ hướng tới Vienna nhưng bị ngăn lại và phải trở về Tehran. 12

Sự việc không chỉ làm thay đổi chương trình hội nghị. Nó còn khiến người đứng đầu lĩnh vực hạt nhân của Iran vắng mặt tại diễn đàn vốn được lập ra để đối thoại với cơ quan giám sát hạt nhân của Liên Hợp Quốc. Điều này củng cố quan điểm của Tehran rằng tiến trình bị chính trị hóa, trong khi Washington nhấn mạnh việc thực thi trừng phạt phải được áp dụng cả bên lề cuộc họp IAEA.

Pickaxe Mountain: có dấu hiệu hoạt động, nhưng chưa rõ đang làm gì

Sự chú ý cũng hướng về Pickaxe Mountain, một địa điểm được bảo vệ kiên cố gần tổ hợp làm giàu uranium chủ chốt của Iran. Ông Grossi cho biết ảnh viễn thám cho thấy dấu hiệu di chuyển quanh một khu vực xây dựng, song nhấn mạnh IAEA không có thông tin cụ thể về những hoạt động đang diễn ra tại đây. 2126

Iran bác bỏ các cáo buộc liên quan địa điểm này là “thổi phồng của truyền thông”, đồng thời khẳng định nước này đang thực hiện các nghĩa vụ thanh sát. 19

Dữ liệu hiện có chỉ cho phép rút ra kết luận hẹp hơn các tuyên bố rộng nhất từ hai phía: IAEA đã quan sát thấy hoạt động liên quan xây dựng, nhưng chưa xác định được công việc nào đang diễn ra bên trong khu phức hợp ngầm. 21

Tranh cãi về El Gaia cho thấy rủi ro lan sang eo biển Hormuz

Đối đầu hạt nhân diễn ra trong bối cảnh bất ổn gia tăng quanh eo biển Hormuz — tuyến hàng hải chiến lược đối với vận chuyển năng lượng toàn cầu. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran nói tàu chở dầu treo cờ Panama El Gaia đã trúng thủy lôi tại khu vực hạn chế ở phía nam eo biển và bốc cháy. Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) bác bỏ, cho rằng tàu này trước đó đã bị tên lửa Iran bắn trúng vào tháng trước, rồi tiếp tục bị máy bay không người lái tấn công khi ở ngoài khơi Oman. 3132

Reuters ghi nhận hai tường thuật trái ngược, nên các thông tin sẵn có chưa thể xác lập độc lập trình tự sự kiện hoặc bên chịu trách nhiệm. Điều rõ ràng là vụ El Gaia đã trở thành một mặt trận khác của các tuyên bố đối nghịch giữa Mỹ và Iran trong giai đoạn biến động an ninh khu vực. 31

Vienna cho thấy điều gì?

Hội nghị không mở ra con đường trở lại cho một thỏa thuận hạt nhân. Trái lại, nó phơi bày ba vấn đề chồng lấn: Mỹ yêu cầu Iran từ bỏ làm giàu uranium và khôi phục quyền tiếp cận cho IAEA; IAEA không thể thực hiện mức xác minh mà họ cho là cần thiết; còn môi trường ngoại giao đã xấu đi đến mức quan chức hạt nhân cao nhất của Iran không thể tham dự cuộc họp.

Đề nghị cung cấp nhiên liệu của Mỹ cho thấy một khuôn khổ hạt nhân dân sự có thương lượng vẫn được nhắc tới. Nhưng thiếu hụt thanh sát, lời cảnh báo về biện pháp quân sự và tranh cãi quanh chuyến đi của Eslami cũng cho thấy các bên còn rất xa mức độ tin cậy và tiếp cận cần có để biến khuôn khổ đó thành hiện thực. 161127