Phát ngôn về AI của Olga Tokarczuk gây tranh cãi — nhưng bà nói mình vẫn viết sách một mình

Một nhận xét ngắn về trí tuệ nhân tạo của nhà văn đoạt Nobel Văn học Olga Tokarczuk đã nhanh chóng biến thành cuộc tranh luận rộng hơn về vai trò của AI trong văn chương.

Tại hội nghị Impact tổ chức ở thành phố Poznań (Ba Lan), Tokarczuk nói rằng bà từng thử nghiệm một công cụ mô hình ngôn ngữ tiên tiến trong quá trình làm việc với cuốn tiểu thuyết mới. Một số người tham dự và các bản tin truyền thông sau đó hiểu lời nói này theo nghĩa rằng cuốn sách được viết với sự hỗ trợ của AI, khiến tranh cãi lan rộng trên mạng xã hội và trong giới văn học.

Chỉ vài ngày sau, nữ tác giả đã phải đưa ra tuyên bố công khai để làm rõ điều bà gọi là một sự hiểu lầm.

Tokarczuk thực sự nói gì về AI?

Tại hội nghị, Tokarczuk kể rằng bà từng thử dùng một mô hình ngôn ngữ tiên tiến khi phát triển ý tưởng cho tiểu thuyết mới. Bà đặt câu hỏi cho hệ thống để phân tích ý tưởng hoặc gợi ý cách mở rộng một số khái niệm. Điều này khiến một số người cho rằng AI đang tham gia vào việc viết văn bản của cuốn sách.

Vì Tokarczuk là một trong những tiểu thuyết gia nổi bật nhất thế giới hiện nay—và là người đoạt Giải Nobel Văn học 2018—chỉ cần một gợi ý rằng AI có thể tham gia vào quá trình sáng tác cũng đủ gây phản ứng mạnh.

Một số nhà phê bình lo ngại rằng nếu một tên tuổi lớn dường như dựa vào AI để viết tiểu thuyết, điều đó có thể khiến việc dùng máy để tạo ra văn học trở nên bình thường hóa.

Tuyên bố ngày 19/5: “Tôi viết một mình”

Ngày 19/5, Tokarczuk trực tiếp phản hồi tranh cãi. Trong tuyên bố được chia sẻ qua nhà xuất bản và trên mạng xã hội, bà bác bỏ rõ ràng việc AI tham gia viết cuốn tiểu thuyết dự kiến phát hành tại Ba Lan vào mùa thu năm 2026.

Bà giải thích rằng các phát biểu trong những buổi thảo luận trực tiếp đôi khi dễ bị hiểu sai, và nhấn mạnh rằng:

• Bà không viết cuốn sách mới cùng AI hay với bất kỳ người cộng tác nào.
• Bà đã tự mình viết sách trong nhiều thập kỷ.

Tokarczuk nói bà xem AI đơn thuần là một công cụ hỗ trợ nghiên cứu, giống như trợ lý kỹ thuật số. Theo bà, công nghệ này chủ yếu giúp tra cứu nhanh, tổ chức tài liệu nghiên cứu hoặc kiểm tra thông tin—không phải để tạo ra văn bản văn học.

AI là công cụ hay là “tác giả”?

Sự việc thu hút sự chú ý lớn vì nó chạm đến một câu hỏi quan trọng trong ngành xuất bản hiện nay: ranh giới giữa việc dùng AI hỗ trợ công việc và việc để AI viết nội dung.

Trên thực tế, nhiều nhà văn đã quen dùng các công cụ kỹ thuật số để hỗ trợ quá trình sáng tác—từ công cụ tìm kiếm, kho lưu trữ trực tuyến đến ứng dụng ghi chú hay dịch thuật. Mô hình ngôn ngữ AI chỉ là bước mở rộng của những công cụ đó, giúp tóm tắt thông tin, gợi ý ý tưởng hoặc hỗ trợ nghiên cứu.

Tuy nhiên, nếu AI được dùng để tạo ra phần lớn văn bản, nhiều câu hỏi lớn sẽ xuất hiện:

• Ai là tác giả thực sự của tác phẩm?
• Người đọc hoặc nhà xuất bản có nên được thông báo về việc dùng AI?
• Quyền tác giả và tính nguyên bản được áp dụng thế nào với văn bản do máy tạo?

Hiệp hội Authors Guild—một tổ chức đại diện cho các nhà văn—cảnh báo rằng các hệ thống AI có thể tạo ra văn bản dài như sách có thể trở thành mối đe dọa đối với nghề viết nếu chúng thay thế tác giả con người, dù nhiều nhà văn vẫn sử dụng AI cho nghiên cứu, động não ý tưởng hoặc tổ chức tài liệu.

Vì sao phản ứng lại mạnh đến vậy?

Danh tiếng của Tokarczuk khiến câu chuyện càng nhạy cảm hơn. Các tác phẩm như Flights hay The Books of Jacob nổi tiếng với giọng văn độc đáo và cấu trúc phức tạp—những yếu tố mà độc giả thường gắn chặt với sự sáng tạo của con người.

Vì vậy, chỉ một phát biểu mơ hồ về AI cũng đủ khiến nhiều người lo ngại rằng một nhà văn lớn có thể đã bước qua ranh giới từ AI như công cụ nghiên cứu sang AI như “người viết thuê”.

Tuyên bố của Tokarczuk cuối cùng đã đặt ra ranh giới rõ ràng: AI có thể hỗ trợ tìm kiếm thông tin hoặc thử nghiệm ý tưởng, nhưng giọng kể, cấu trúc và từng câu chữ của tiểu thuyết vẫn do chính bà viết.

Dấu hiệu của một cuộc tranh luận văn hóa lớn hơn

Sự cố này cho thấy các cuộc thảo luận về AI trong lĩnh vực văn hóa có thể bùng nổ rất nhanh. Với một số nhà văn, AI chỉ là công cụ mới trong quá trình nghiên cứu. Với những người khác, nó có thể thay đổi cách chúng ta hiểu về sáng tạo và quyền tác giả.

Trường hợp của Tokarczuk cho thấy điều đang được tranh luận không chỉ là công nghệ, mà còn là câu hỏi cơ bản: văn học là sản phẩm của công cụ, hay của con người?