Vì sao đàm phán thương mại Mỹ - Canada đổ vỡ?

Đàm phán thương mại Mỹ - Canada đổ vỡ không phải chỉ vì hai bên không thống nhất được một con số thuế. Canada cho rằng Washington đưa ra những yêu cầu mới vào phút chót, vừa thiếu tính kinh tế vừa làm suy giảm niềm tin vào bất kỳ thỏa thuận nào. Phía Mỹ lại nói Canada đã từ chối chốt các điều khoản đạt được trước đó trong tuần. 215

Hệ quả tức thời là Mỹ áp mức thuế mới 50% lên khoảng 20 tỷ USD hàng hóa nhập khẩu từ Canada, có hiệu lực từ ngày 22/8. Ottawa tuyên bố sẽ đáp trả theo nguyên tắc “đôla đổi đôla”, với các mức thuế trả đũa dự kiến bắt đầu từ ngày 8/9. 1612

Mức thuế mới của Mỹ áp lên những mặt hàng nào?

Các biện pháp mới bao phủ nhiều nhóm hàng Canada xuất sang Mỹ, trong đó có:

• rượu vang và các sản phẩm đồ uống có cồn khác;
• sữa và nông sản;
• xi măng và gỗ dán;
• quần áo và nội thất;
• cần câu cá và thiết bị khúc côn cầu; và
• nhiều sản phẩm điện cùng hàng công nghiệp chế tạo khác. 4101216

Đây là các biện pháp riêng, bổ sung cho những mức thuế theo ngành mà Mỹ đang áp lên thép, nhôm, ô tô và gỗ xẻ Canada. Một mục tiêu của vòng đàm phán thất bại là tìm cách nới hoặc dỡ một phần các mức thuế hiện có, đồng thời xây dựng khuôn khổ cho các mức thuế mới. 4817

Canada dự kiến áp thuế trả đũa tương ứng về giá trị với các biện pháp của Mỹ. Danh sách được đưa tin có thể bao gồm thép, sữa, thiết bị gia dụng, máy móc nông nghiệp, bột giấy và giấy, hàng điện tử cùng nhiều mặt hàng khác. 36

Thỏa thuận từng ở rất gần, nhưng chưa được chốt

Trước khi đổ vỡ, hai bên dường như đã tiến khá gần tới một thỏa hiệp. Theo các thông tin được đưa ra, phương án dự kiến sẽ giảm mức thuế cơ bản của Mỹ đối với ô tô sản xuất tại Canada từ 25% xuống 15%, đồng thời giảm thuế thép và nhôm từ 50% xuống 25%. 1821

Tuy nhiên, nhiều câu hỏi về cách triển khai vẫn chưa được giải quyết. Một bất đồng lớn là cách tính tỷ lệ linh kiện và giá trị nội địa trong ô tô. Washington muốn chỉ tính phần nội dung sản xuất tại Mỹ để được hưởng ưu đãi thuế, trong khi Canada muốn công nhận rộng hơn phần nội dung Bắc Mỹ, bao gồm linh kiện của Canada và Mexico. 61833

Điểm này đặc biệt quan trọng vì các mẫu xe lắp ráp tại Canada thường phụ thuộc vào chuỗi cung ứng xuyên biên giới. Nếu định nghĩa về “nội dung đủ điều kiện” bị thu hẹp, các nhà sản xuất và nhà cung ứng linh kiện vẫn có thể phải chịu chi phí thực tế cao hơn, ngay cả khi mức thuế ô tô trên giấy tờ được giảm.

Đàm phán cũng chưa tạo ra giải pháp đầy đủ cho xe hạng trung và hạng nặng. Canada nói lập trường của Mỹ chỉ áp dụng cho ô tô con, không mở rộng cùng cách đối xử cho xe tải. 33

Vì sao văn hóa và quy định tiếng Pháp trở thành vấn đề thương mại?

Thủ tướng Canada Mark Carney cho biết Mỹ đã đưa ra các yêu cầu mới liên quan tới chính sách văn hóa, bảo vệ tiếng Pháp và khả năng tự quyết của Canada. 72939

Những vấn đề được đề cập gồm hỗ trợ của Canada cho hoạt động sản xuất văn hóa trong nước, truyền thông tiếng Pháp và các quy định yêu cầu nhiều sản phẩm phải có thông tin bằng cả tiếng Anh lẫn tiếng Pháp. Theo quy định của Canada, phần lớn hàng tiêu dùng bán trên thị trường phải hiển thị một số thông tin bắt buộc bằng hai ngôn ngữ này. 2829

Các quan chức Quebec cho biết thảo luận còn chạm tới yêu cầu về tiếng Pháp trên thiết bị tiêu dùng và sách hướng dẫn sử dụng. 32 Tuy vậy, bằng chứng hiện có chưa công bố đầy đủ câu chữ cuối cùng trong các yêu cầu của Mỹ, nên chưa thể xác định chính xác phạm vi mọi nhượng bộ được đề xuất.

Với Canada, đây không phải những chi tiết kỹ thuật thông thường về tiếp cận thị trường. Ottawa xem chính sách ngôn ngữ và văn hóa là vấn đề gắn với bản sắc quốc gia và luật pháp trong nước. Ông Carney cho rằng tổng hợp các yêu cầu này đặt ra câu hỏi về chủ quyền Canada cũng như việc Washington có thực sự muốn xây dựng một quan hệ đối tác kinh tế hay không. 293039

Bất đồng về chủ quyền và quyền ký thỏa thuận với nước thứ ba

Ông Carney cũng nói Mỹ tìm cách đưa vào thỏa thuận những điều khoản hạn chế khả năng Canada đàm phán thương mại với các quốc gia khác. Các quan chức Canada coi đây là sự can thiệp không thể chấp nhận vào quyền tự quyết của Ottawa. 739

Phía Mỹ đưa ra cách lý giải khác. Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer nói Canada đã không chấp nhận chốt thỏa thuận dù được đề nghị hưởng các điều kiện ưu đãi, đồng thời cáo buộc Ottawa thay đổi hoặc từ chối những cam kết đã đưa ra trong quá trình đàm phán. 28

Hai cách giải thích đối lập này rất quan trọng. Canada cho rằng Mỹ thay đổi lập trường vào phút chót để buộc Ottawa nhượng bộ quá nhiều; còn Mỹ mô tả sự việc là Canada rút lui khỏi một thỏa thuận khả thi. Vì vậy, cả hai chính phủ đều quy trách nhiệm cho phía bên kia về việc không đạt được thỏa thuận trước hạn chót. 215

Carney và Trump phản ứng ra sao?

Ông Carney gọi việc leo thang thuế quan là một “tính toán sai lầm” và nói Canada đang rời bỏ một thỏa thuận tồi. Ông triệu hồi các nhà đàm phán về Ottawa, đồng thời cam kết một phản ứng có trọng tâm và mang tính đối ứng, thay vì leo thang thiếu kiểm soát. 41524

Chính quyền Mỹ nói Canada đã từ chối một đề nghị có lợi và làm mất cân bằng phương án thỏa thuận. 2810

Bằng chứng được cung cấp không xác minh thông tin cho rằng Tổng thống Donald Trump đã nhắc lại đề xuất đưa Canada trở thành bang thứ 51 của Mỹ. Vì vậy, cáo buộc này không nên được xem là sự thật đã được xác lập khi đánh giá vòng đàm phán thương mại.

Những ngành và người tiêu dùng nào có thể chịu tác động?

Các nhà xuất khẩu Canada bán những mặt hàng nằm trong danh sách mới vào thị trường Mỹ sẽ phải đối mặt với chi phí nhập khẩu tăng mạnh. Các ngành rượu vang, sữa, xi măng, may mặc, hàng thể thao và những lĩnh vực liên quan có thể phải tự hấp thụ thuế, tăng giá, chuyển hướng tiêu thụ hoặc đàm phán lại các thỏa thuận cung ứng. 41216

Người nhập khẩu và người tiêu dùng Canada có thể phải trả nhiều hơn nếu thuế trả đũa của Ottawa khiến hàng hóa Mỹ tăng giá. Các doanh nghiệp sử dụng thép, thiết bị gia dụng, máy móc nông nghiệp, bột giấy, giấy hoặc hàng điện tử nhập khẩu cũng có thể chịu chi phí đầu vào cao hơn. 36

Ngành ô tô đặc biệt dễ tổn thương vì tranh chấp liên quan cả mức thuế lẫn cách xử lý linh kiện có nguồn gốc từ nhiều nơi ở Bắc Mỹ. Thay đổi trong cách tính nội dung sản xuất có thể ảnh hưởng tới nhà sản xuất, nhà cung ứng linh kiện và địa điểm đặt dây chuyền, chứ không chỉ tác động đến giá bán cuối cùng của một chiếc xe. 618

Vì sao lần đổ vỡ này đáng chú ý?

Mỹ và Canada có các thị trường sản xuất, nông nghiệp và tiêu dùng liên kết rất chặt chẽ. Vì vậy, các mức thuế lần này không chỉ ảnh hưởng đến một sản phẩm hay một ngành riêng lẻ. Chúng đụng tới những quy tắc vận hành chuỗi cung ứng xuyên biên giới, cơ chế bảo hộ theo ngành và nền tảng rộng hơn của quan hệ kinh tế giữa hai nước. 2418

Vấn đề trung tâm hiện nay là liệu hai chính phủ có thể quay lại bàn đàm phán với một khuôn khổ hẹp hơn, rõ ràng hơn và ổn định hơn hay không. Trước mắt, mốc thời gian đã được công bố khá rõ: thuế 50% của Mỹ bắt đầu có hiệu lực từ ngày 22/8, còn biện pháp đáp trả theo giá trị tương đương của Canada dự kiến bắt đầu từ ngày 8/9. 1612