Iran đình chỉ đàm phán gián tiếp với Mỹ vì Israel leo thang quân sự ở Lebanon, thỏa thuận ngừng bắn sơ bộ đổ vỡ

Thông điệp của Tehran rất rõ ràng: con đường ngoại giao không thể tiếp tục khi quân đội Israel vẫn đang tiến hành các chiến dịch chống lại Hezbollah trên lãnh thổ Lebanon. Iran không chỉ dừng đàm phán mà còn đưa ra hai yêu cầu cụ thể cho bất kỳ sự nối lại nào: Israel phải chấm dứt ngay lập tức các hoạt động quân sự ở Gaza và Lebanon, đồng thời rút quân hoàn toàn khỏi vùng đất của Lebanon . Ở một diễn biến đáng lo ngại hơn, Tehran cũng đe dọa sẽ “phong tỏa hoàn toàn” eo biển Hormuz nếu các điều kiện của họ không được đáp ứng, một lời cam kết có thể gây ra cú sốc lớn cho thị trường năng lượng toàn cầu .

Bản ghi nhớ dự thảo: những gì đã từng ở trên bàn đàm phán

Trước khi bị đình chỉ, đại diện của Mỹ và Iran đã cùng hướng tới thứ được nhiều nguồn tin mô tả là một bản ghi nhớ dài đúng một trang giấy . Axios đưa tin vào ngày 28/5 rằng các bên đã đạt được đồng thuận về văn bản này, nhưng Tổng thống Trump vẫn chưa phê duyệt lần cuối vì ông muốn có các điều khoản mạnh mẽ hơn về kho uranium đã làm giàu của Iran .

Dự thảo MoU xoay quanh bốn yếu tố cốt lõi:

• Gia hạn lệnh ngừng bắn 60 ngày trên tất cả các mặt trận đang hoạt động, bao gồm cả Lebanon một cách rõ ràng
• Lệnh tạm dừng làm giàu hạt nhân của Iran — Tehran sẽ dừng hoạt động làm giàu trong suốt thời gian ngừng bắn tạm thời
• Mở cửa trở lại eo biển Hormuz — hoạt động vận chuyển sẽ “không bị hạn chế”, nghĩa là không thu phí, không quấy rối và dỡ bỏ mọi loại thủy lôi
• Một khuôn khổ cho các cuộc đàm phán hạt nhân rộng lớn hơn sẽ bắt đầu sau giai đoạn ngừng bắn tạm thời

Các nhà đàm phán Mỹ coi MoU này như một bước đệm hướng tới một thỏa thuận cuối cùng về chương trình hạt nhân của Iran, trong khi Iran khăng khăng rằng bất kỳ thỏa thuận nào cũng phải bao gồm lệnh ngừng bắn ở Lebanon và dỡ bỏ trừng phạt . Viện Nghiên cứu Chiến tranh (ISW) đã lưu ý từ sớm vào ngày 24/5 rằng các báo cáo mâu thuẫn từ Mỹ, Iran và các nguồn trong khu vực cho thấy các đường nét cuối cùng của MoU vẫn chưa được chốt và có thể chưa đại diện cho một thỏa thuận hoàn chỉnh . Ngay cả truyền hình nhà nước Iran cũng thừa nhận vào ngày 27/5 rằng dự thảo chưa được hoàn thiện .

Trong nội bộ Iran, sự phản đối dự thảo đang gia tăng. Một người trong cuộc nói với Iran International vào ngày 29/5 rằng MoU này đã vi phạm tám trong số mười điều kiện được ông Mojtaba Khamenei phê duyệt và mâu thuẫn với tuyên bố ngừng bắn của Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao .

Cách mà Israel leo thang ở Lebanon làm trật bánh tiến trình ngoại giao

Dòng thời gian các sự kiện đã phá hỏng cuộc đàm phán diễn ra một cách rõ ràng và nhanh chóng.

Ngày 26/5, Israel mở rộng các hoạt động trên bộ ở miền nam Lebanon vượt ra ngoài “ranh giới vàng”, khu vực họ đã chiếm đóng, và tuyên bố mục tiêu là “loại bỏ các mối đe dọa trực tiếp tới công dân Israel và binh lính của họ” . Đến ngày 30/5, các lực lượng Israel đang tiến sâu hơn vào lãnh thổ Lebanon khi hỏa lực của Hezbollah gia tăng cường độ .

Thủ tướng Lebanon, ông Nawaf Salam, đã lên án Israel thực thi “chính sách tiêu thổ” ở miền nam . Sự sụp đổ đồng thời của các cuộc đàm phán quân sự giữa Israel và Lebanon đã góp phần vào quyết định mở rộng cuộc tấn công, với một báo cáo chỉ ra rằng Israel đã phối hợp leo thang với Washington .

Các cuộc đàm phán ngoại giao Lebanon-Israel được tổ chức tại Washington vào ngày 29/5 đã thất bại trong việc tạo ra một lệnh ngừng bắn mới. Lebanon liên tục kêu gọi chấm dứt các hành động thù địch, trong khi Israel từ chối rút khỏi lãnh thổ đã chiếm đóng và duy trì yêu cầu giải giáp Hezbollah .

Bộ Ngoại giao Iran sau đó tuyên bố công khai rằng các cuộc tấn công của Israel ở Lebanon là một trong những yếu tố gây trì hoãn tiến trình ngoại giao rộng lớn hơn, và tái khẳng định lệnh ngừng bắn ở Lebanon là một phần không thể tách rời của bất kỳ thỏa thuận Mỹ-Iran nào . Chưa đầy 48 giờ sau, Tehran đình chỉ mọi trao đổi qua trung gian.

Pháp đã phản ứng bằng cách kêu gọi một cuộc họp khẩn cấp của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc vào ngày 1/6 , nhưng vào thời điểm đó, cánh cửa ngoại giao đã gần như đóng sập.

Việc đình chỉ không chỉ dừng lại ở các cuộc đàm phán — nó đã đóng băng toàn bộ kiến trúc ngoại giao gián tiếp đã tồn tại qua nhiều tháng xung đột. Với chiến dịch của Israel đang tiếp tục và các điều kiện tiên quyết của Tehran vẫn chưa được đáp ứng, một thỏa thuận mà cả Washington và Tehran được cho là đã coi là gần hoàn tất, bỗng chốc rơi vào tình trạng vô định .