Đề xuất gia hạn ngừng bắn 60 ngày giữa Mỹ và Iran có gì — và vì sao vẫn mong manh

Theo các báo cáo gần đây, các nhà trung gian tin rằng hai bên đang tiến gần tới gia hạn thêm 60 ngày, kèm theo một bản ghi nhớ (memorandum of understanding) phác thảo các bước đàm phán tiếp theo.

Những điểm chính trong đề xuất thỏa thuận

Chi tiết chính thức chưa được công bố, nhưng các nguồn tin được thông báo về đàm phán cho biết thỏa thuận có thể bao gồm một số nội dung lớn sau.

1. Mở lại dần eo biển Hormuz

Một trong những nội dung trung tâm là mở lại theo từng giai đoạn eo biển Hormuz — tuyến đường biển chiến lược nơi một phần lớn dầu mỏ thế giới được vận chuyển qua.

Trong thời gian xung đột, khu vực này bị gián đoạn nghiêm trọng do các hạn chế và phong tỏa hàng hải từ cả hai phía. Việc khôi phục tự do hàng hải vì vậy trở thành ưu tiên của Washington và các đồng minh.

Thỏa hiệp đang được thảo luận là khôi phục dần các tuyến vận tải trong thời gian gia hạn ngừng bắn, thay vì chờ đến khi đạt được một hiệp định hòa bình toàn diện.

2. Đàm phán về uranium làm giàu cao của Iran

Một nội dung quan trọng khác là khởi động các cuộc thảo luận về kho dự trữ uranium làm giàu ở mức cao (HEU – Highly Enriched Uranium) của Iran.

Những phương án được cho là đang được xem xét gồm:

• Pha loãng uranium làm giàu cao
• Xuất khẩu hoặc chuyển giao ra nước ngoài
• Các giải pháp kỹ thuật khác nhằm giảm rủi ro phổ biến vũ khí hạt nhân

Những cuộc thảo luận này có thể trở thành một phần của khuôn khổ đàm phán rộng hơn về chương trình hạt nhân của Iran.

Tuy nhiên, đây vẫn là một trong những điểm bất đồng lớn nhất: phía Mỹ nhấn mạnh Iran không thể giữ lượng vật liệu có thể dùng để chế tạo vũ khí hạt nhân, trong khi Tehran khẳng định họ có quyền duy trì chương trình hạt nhân dân sự.

3. Nới lỏng trừng phạt và biện pháp kinh tế hạn chế

Đổi lại các bước đi của Iran về an ninh hàng hải và vấn đề hạt nhân, Washington có thể đưa ra một số nhượng bộ kinh tế hạn chế.

Các biện pháp được nhắc tới trong báo cáo gồm:

• Nới lỏng phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran
• Giảm bớt một phần trừng phạt kinh tế
• Cho phép tiếp cận dần với tài sản Iran bị đóng băng ở nước ngoài

Một số nguồn tin cho biết việc giải phóng tài sản có thể diễn ra theo từng giai đoạn nếu lệnh ngừng bắn được duy trì.

Tuy vậy, truyền thông liên quan đến Iran cho rằng các đề xuất hiện tại từ Mỹ vẫn chưa mang lại những nhượng bộ "hữu hình" mà Tehran mong muốn trước khi đưa ra các bước đi lớn.

Vai trò của các nước trung gian

Pakistan nổi lên là bên trung gian quan trọng nhất trong các cuộc đàm phán, khi tổ chức các cuộc gặp và chuyển đề xuất giữa Washington và Tehran.

Ngoài ra, nhiều quốc gia Trung Đông — bao gồm Qatar, Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) — cũng được cho là tham gia hậu trường nhằm thúc đẩy hạ nhiệt căng thẳng và ngăn nguy cơ chiến tranh khu vực lan rộng.

Những nỗ lực ngoại giao “con thoi” từ các nước này được cho là đã giúp thu hẹp một số khác biệt và duy trì đà đàm phán.

Những rào cản lớn vẫn còn

Dù có tiến triển, nhiều vấn đề cốt lõi vẫn chưa được giải quyết và đã nhiều lần khiến đàm phán bế tắc.

Kiểm soát và an ninh tại eo biển Hormuz

Mỹ coi việc mở lại hoàn toàn tuyến vận tải này là điều không thể thương lượng vì tầm quan trọng đối với kinh tế toàn cầu. Trong khi đó, Iran đã sử dụng ảnh hưởng tại Hormuz như một đòn bẩy trong đàm phán.

Số phận kho uranium của Iran

Washington nhấn mạnh việc loại bỏ hoặc chuyển ra nước ngoài lượng uranium làm giàu cao của Iran, còn Tehran khẳng định quyền duy trì chương trình hạt nhân của mình.

Trừng phạt và tài sản bị đóng băng

Iran muốn được dỡ bỏ đáng kể các lệnh trừng phạt và tiếp cận hàng chục tỷ USD tài sản bị phong tỏa. Tuy nhiên, phía Mỹ cho đến nay chỉ đề cập nhượng bộ từng bước, gắn với việc Iran thực hiện các cam kết trong thỏa thuận.

Thời điểm xử lý vấn đề hạt nhân

Một tranh cãi khác là liệu các vấn đề hạt nhân phải được giải quyết ngay lập tức hay có thể để sang giai đoạn đàm phán tiếp theo sau khi lệnh ngừng bắn được gia hạn.

Áp lực quân sự vẫn hiện hữu

Các cuộc đàm phán diễn ra trong bối cảnh căng thẳng cao. Một số báo cáo cho biết Mỹ đã cân nhắc các cuộc tấn công mới vào Iran nếu ngoại giao thất bại, khiến các bên phải đẩy nhanh tiến trình thương lượng.

Đồng thời, các quan chức Mỹ cũng cho biết việc đàm phán nghiêm túc là một trong những lý do khiến các hành động quân sự lớn bị trì hoãn.

Vì sao vài tuần tới rất quan trọng

Ngay cả khi đạt được thỏa thuận gia hạn 60 ngày, đó cũng chỉ là bước tạm thời để ngăn xung đột tái bùng phát.

Cách tiếp cận được báo cáo cho thấy một lộ trình theo giai đoạn: ổn định tình hình trước, mở lại các tuyến thương mại hàng hải, rồi mới bước vào các cuộc thương lượng sâu hơn về chương trình hạt nhân của Iran và an ninh khu vực.

Việc những vấn đề khó nhất có thể được giải quyết hay không vẫn chưa rõ ràng. Vì vậy, nhiều nhà quan sát coi thỏa thuận gia hạn này chủ yếu là một “cây cầu ngoại giao mong manh” nhằm giữ hòa hoãn trong khi các bên tiếp tục thương lượng các vấn đề cốt lõi.