Vì sao Michael Froman cho rằng mô hình xuất khẩu của Trung Quốc đang gần điểm gãy

Michael Froman không chỉ cảnh báo rằng Trung Quốc xuất khẩu quá nhiều. Điểm ông nhấn mạnh là nền kinh tế này ngày càng cần nhu cầu ở nước ngoài hấp thụ sản lượng công nghiệp mà tiêu dùng và đầu tư trong nước không thể hấp thụ một cách có lãi. Chiến lược ấy tạo ra thặng dư thương mại kỷ lục, nhưng đồng thời khiến cả Trung Quốc lẫn các đối tác thương mại dễ tổn thương hơn nếu những thị trường lớn dựng thêm thuế quan và các hạn chế khác. 920

Những con số phía sau cảnh báo

Thặng dư thương mại hàng hóa của Trung Quốc đạt kỷ lục 1,189 nghìn tỷ USD trong năm 2025, tương đương hơn 6% GDP. Xuất khẩu tăng 5,5%, lên 3,77 nghìn tỷ USD, trong khi nhập khẩu gần như không đổi ở 2,58 nghìn tỷ USD. Xuất khẩu tăng nhưng nhập khẩu trì trệ là dấu hiệu cho thấy nhu cầu nội địa chưa đóng vai trò đủ lớn trong việc hấp thụ sản lượng. 1420

Áp lực này dường như chưa giảm vào đầu năm 2026. Theo các báo cáo về lập luận của Froman, thặng dư của Trung Quốc tăng hơn 20% so với cùng kỳ trong giai đoạn đầu năm, trong khi GDP toàn cầu được dự báo chỉ tăng khoảng 3,1% trong cả năm. Xuất khẩu không thể mãi tăng nhanh hơn đáng kể so với nền kinh tế thế giới mà không lấy thị phần của các nhà sản xuất khác hoặc kéo theo phản ứng chính sách mạnh hơn. 5

Vì vậy, “điểm gãy” ở đây là giới hạn về khả năng hấp thụ của thị trường: thế giới có một ngưỡng thực tế đối với lượng hàng công nghiệp bổ sung mà họ có thể tiếp nhận từ một nền kinh tế.

Công suất dư thừa là tâm điểm

Lập luận này gắn mất cân đối bên ngoài với cấu trúc kinh tế trong nước của Trung Quốc. Trợ cấp, ưu đãi thuế, tín dụng ưu đãi và cấp đất là những công cụ chính sách có thể hỗ trợ đầu tư và sản xuất trong các lĩnh vực mục tiêu. Một nghiên cứu cho Nghị viện châu Âu cho thấy các ngành chịu tác động có thể điều chỉnh bằng cách tích lũy tồn kho, tăng xuất khẩu và thu hẹp biên lợi nhuận, thay vì cắt giảm sản lượng. 31

Đồng nhân dân tệ yếu hơn cũng có thể khiến hàng nhập khẩu đắt hơn và hàng xuất khẩu của Trung Quốc cạnh tranh hơn về giá, từ đó góp phần làm thặng dư lớn hơn. Ủy ban Đánh giá Kinh tế và An ninh Mỹ - Trung quy nguyên nhân của thặng dư năm 2025 cho sự kết hợp giữa sản xuất dư thừa, tiêu dùng yếu, nhập khẩu đi ngang và nhân dân tệ mất giá. 1

Điều đó không có nghĩa mọi hàng xuất khẩu của Trung Quốc đều rẻ một cách nhân tạo hoặc thiếu năng lực cạnh tranh. Các nhà nghiên cứu của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) đánh giá Trung Quốc là một cường quốc đổi mới, với những tiến bộ thực chất ở các ngành thâm dụng công nghệ, trong đó có xe điện. 23 Mối lo nằm ở chỗ mở rộng công suất quá nhanh, hỗ trợ của nhà nước và nhu cầu hộ gia đình suy yếu có thể cùng lúc duy trì sản lượng cao ngay cả khi lợi nhuận bị bào mòn.

Cuộc chiến giá là tín hiệu cảnh báo trong nước

Chính giới chức Trung Quốc đã thừa nhận “mâu thuẫn” cung - cầu và cam kết kiềm chế các cuộc chiến giá mang tính giảm phát. Cạnh tranh giành thị phần có thể có lợi cho người mua trong ngắn hạn, nhưng cũng làm co hẹp biên lợi nhuận và trì hoãn việc các doanh nghiệp yếu rời thị trường. 32

Dữ liệu cần được đọc một cách thận trọng. Lợi nhuận công nghiệp tăng 0,6% trong năm 2025 sau ba năm giảm liên tiếp, nhưng sự phục hồi không đồng đều và diễn ra trong bối cảnh nhu cầu nội địa yếu cùng chiến dịch chống cạnh tranh quá mức của chính phủ. 42 Các số liệu trước đó cho thấy lợi nhuận công nghiệp giảm do giảm phát giá sản xuất và cạnh tranh gay gắt gây sức ép lên doanh nghiệp. 34

Vì thế, tín hiệu cần chú ý không phải là toàn bộ ngành công nghiệp Trung Quốc đang thất bại. Đó là việc một hệ thống vẫn có thể tăng sản lượng và xuất khẩu, trong khi lợi nhuận ở các ngành quan trọng vẫn mong manh.

Vì sao được gọi là “China Shock 2.0”?

Cơ cấu hàng xuất khẩu của Trung Quốc đã thay đổi. Làn sóng hội nhập thương mại trước đây thường gắn với hàng chế tạo thâm dụng lao động. Nhưng từ khoảng năm 2018, tăng trưởng xuất khẩu của Trung Quốc ngày càng tập trung vào các lĩnh vực thâm dụng vốn và công nghệ; Fed liên hệ sự chuyển dịch này với chiến lược công nghiệp Made in China 2025. 19

Điều này làm tăng va chạm vì các ngành đó chồng lấn với lĩnh vực mà các nền kinh tế phát triển vốn có thế mạnh. Fed cũng nhận thấy Trung Quốc xuất khẩu ngày càng nhiều các sản phẩm tương đồng với hàng do các nền kinh tế phát triển, đặc biệt ở châu Âu, sản xuất; đồng thời nhập ít hơn những nhóm hàng mà các nước châu Âu thường xuất khẩu. 22

Xe điện, pin, thiết bị năng lượng mặt trời, máy móc và các sản phẩm công nghiệp tiên tiến khiến vấn đề trở nên dễ hình dung. Phân tích của Fed New York cho thấy ô tô chở khách và pin đóng góp đặc biệt lớn vào mức tăng thặng dư thương mại của Trung Quốc; song phân tích này cũng lưu ý rằng giá cả và chất lượng cải thiện đã làm nhu cầu toàn cầu đối với các sản phẩm ấy tăng lên. 27 Đây là phân biệt quan trọng: thành công xuất khẩu có thể đến từ đổi mới và năng lực cạnh tranh thực, chứ không chỉ từ công suất dư thừa.

Khi rào cản bên ngoài có thể biến vấn đề thương mại thành rủi ro tài chính

Kịch bản rủi ro của Froman phụ thuộc vào việc khả năng tiếp cận thị trường bên ngoài bị siết mạnh. Trung Quốc tiếp tục tăng độ thâm nhập xuất khẩu ngay cả ở những thị trường xa cách về địa chính trị, trong khi nhập khẩu từ chính các thị trường đó lại giảm, làm mất cân đối thương mại nới rộng. Hàng hóa công nghệ cao cũng đặc biệt nhạy cảm với tình trạng phân mảnh địa chính trị. 21

Nếu nhiều thị trường lớn cùng lúc hạn chế hàng nhập khẩu từ Trung Quốc, các nhà xuất khẩu có thể mất doanh số nhưng vẫn phải gánh chi phí nhà máy, tồn kho, bảng lương và nợ. Một đợt điều chỉnh nghiêm trọng có thể lan từ doanh nghiệp sản xuất sang nhà cung ứng và bên cho vay. Hoạt động công nghiệp suy yếu cũng có thể gây thêm áp lực lên chính quyền địa phương, nếu nguồn thu giảm và các căng thẳng tài chính sẵn có trở nên khó xử lý hơn. Đây là một kênh truyền dẫn hợp lý, không phải bằng chứng rằng khủng hoảng chắc chắn xảy ra.

Tác động cũng không dừng ở biên giới Trung Quốc. Chu kỳ công nghiệp suy yếu tại Trung Quốc có thể làm giảm nhu cầu hàng hóa nguyên liệu, gây thiệt hại cho các nước phụ thuộc vào xuất khẩu tài nguyên. Trong khi đó, các nhà sản xuất tại các nền kinh tế đang phát triển có thể đồng thời chịu cạnh tranh gay gắt hơn từ hàng nhập khẩu giá thấp và suy giảm thu nhập từ hàng hóa cơ bản. Đây là các hiệu ứng lan tỏa xuyên biên giới đứng sau cảnh báo của Froman về một cú sốc có thể mang tính hệ thống. 9

Điều gì có thể làm rủi ro giảm bớt?

Giải pháp bền vững không đơn thuần là dựng thêm hàng rào thương mại. Cốt lõi là tái cân bằng theo hướng tiêu dùng hộ gia đình mạnh hơn và để công suất liên tục không sinh lời được rút lui có trật tự. Dữ liệu thương mại năm 2025 cho thấy vì sao việc này khó: xuất khẩu đã bù cho cầu nội địa yếu, nên có giá trị kinh tế trong ngắn hạn, dù đồng thời làm phản ứng chính trị ở nước ngoài mạnh lên. 13

Với các đối tác thương mại, bài toán cũng không dễ. Bảo vệ ngành sản xuất trong nước có thể là điều không tránh khỏi ở một số lĩnh vực, nhưng đóng cửa thị trường một cách đột ngột và thiếu phối hợp có thể khiến quá trình điều chỉnh của Trung Quốc thêm hỗn loạn. Vì vậy, cảnh báo của Froman nên được hiểu là một đánh giá rủi ro cấu trúc: khoảng cách giữa sản xuất của Trung Quốc và sức hấp thụ trong nước càng lớn, đợt điều chỉnh cuối cùng càng có hệ quả sâu rộng. 920