Bên trong thỏa thuận khung Mỹ–Iran đang được thương lượng

Các thông tin ban đầu cho thấy thỏa thuận giữa Mỹ và Iran hiện chỉ là một khuôn khổ sơ bộ, chưa phải một hiệp định hạt nhân hoàn chỉnh. Văn bản được mô tả là một bản ghi nhớ ngắn (memorandum of understanding) nhằm dừng giai đoạn xung đột hiện tại và mở ra vòng đàm phán mới về chương trình hạt nhân của Iran. Tuy nhiên, vấn đề nhạy cảm nhất — kho uranium làm giàu ở mức cao của Iran — vẫn chưa có đồng thuận rõ ràng.

Thỏa thuận khung để chấm dứt giao tranh và khởi động đàm phán

Theo các quan chức và nguồn tin khu vực, văn bản đang được thương lượng chủ yếu nhằm ổn định tình hình nhanh chóng và tạo lộ trình cho một thỏa thuận hạt nhân toàn diện hơn trong tương lai. Thay vì giải quyết toàn bộ vấn đề hạt nhân ngay lập tức, bản ghi nhớ này sẽ đóng vai trò khung cho các cuộc đàm phán tiếp theo.

Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết thỏa thuận đã được "đàm phán phần lớn" và có thể dẫn đến việc mở lại eo biển Hormuz — tuyến vận tải dầu mỏ quan trọng bậc nhất thế giới từng bị gián đoạn trong thời gian xung đột.

Dù vậy, các quan chức hai bên đều thừa nhận rằng nhiều chi tiết vẫn cần được tiếp tục thương lượng, đặc biệt là những vấn đề phức tạp liên quan đến chương trình hạt nhân của Iran.

Tranh cãi lớn nhất: kho uranium làm giàu cao của Iran

Điểm bất đồng lớn nhất là Iran có phải từ bỏ kho uranium làm giàu ở mức cao hay không — loại vật liệu có thể được tiếp tục làm giàu để chế tạo vũ khí hạt nhân.

Một số báo cáo từ phía Mỹ và các nguồn khu vực nói rằng khuôn khổ đề xuất bao gồm cam kết để Iran từ bỏ kho uranium này, còn cách thức thực hiện sẽ được quyết định sau.

Tuy nhiên, các nguồn tin Iran lại phủ nhận điều đó. Theo các báo cáo trích dẫn quan chức Tehran, Iran chưa đồng ý bàn giao kho uranium, và thậm chí vấn đề hạt nhân có thể chưa nằm trong nội dung của thỏa thuận khung ban đầu.

Vì vậy, nhiều nhà phân tích cho rằng thực tế hiện nay là hai bên vẫn đang đàm phán, và chưa có thỏa thuận chung được xác nhận về số phận của kho uranium.

Những phương án có thể xử lý uranium

Một số phương án kỹ thuật đã được nhắc tới nhằm giảm rủi ro phổ biến vũ khí hạt nhân trong khi vẫn cho phép cả hai bên tuyên bố đạt tiến triển.

Một khả năng là chuyển kho uranium làm giàu cao sang một quốc gia thứ ba, nơi vật liệu có thể được lưu trữ hoặc xử lý dưới sự giám sát quốc tế. Phương án khác là pha loãng uranium ngay tại Iran, đưa mức làm giàu xuống thấp hơn và không còn phù hợp cho mục đích vũ khí.

Tuy nhiên, chưa có phương án nào được xác nhận chính thức là một phần của khuôn khổ thỏa thuận, và các chi tiết này nhiều khả năng chỉ được quyết định trong vòng đàm phán tiếp theo.

"Lằn ranh đỏ" trong nội bộ Iran

Chính trị nội bộ Iran có thể khiến việc thỏa hiệp về uranium trở nên khó khăn.

Theo các báo cáo trích dẫn nguồn tin cấp cao của Iran, Lãnh tụ tối cao Iran đã chỉ thị rằng uranium gần cấp độ vũ khí không được phép đưa ra nước ngoài, tạo thành một "lằn ranh đỏ" trong đàm phán.

Những người gần với giới lãnh đạo Tehran cho rằng nếu chuyển kho uranium ra nước ngoài, Iran có thể trở nên dễ bị tổn thương hơn trước áp lực quân sự hoặc các cuộc tấn công trong tương lai.

Quan điểm này xung đột trực tiếp với lập trường được cho là của các nhà đàm phán Mỹ, khiến vấn đề uranium trở thành nút thắt khó nhất của tiến trình thương lượng.

Những nội dung khác được cho là nằm trong thỏa thuận

Ngoài hồ sơ hạt nhân, khuôn khổ thỏa thuận được cho là còn bao gồm một số yếu tố kinh tế và địa chính trị lớn.

Các điểm chính được báo cáo gồm:

• Mở lại eo biển Hormuz, tuyến hàng hải vận chuyển một phần đáng kể dầu mỏ toàn cầu.
• Nới lỏng hoặc chấm dứt phong tỏa hải quân của Mỹ đối với các cảng Iran, một yêu cầu quan trọng từ Tehran.
• Giải phóng tài sản tài chính của Iran đang bị đóng băng ở nước ngoài do các lệnh trừng phạt.
• Cho phép hoặc mở rộng xuất khẩu dầu của Iran thông qua miễn trừ trừng phạt hoặc các cơ chế tương tự.

Các điều khoản này chủ yếu liên quan đến giảm căng thẳng kinh tế và an ninh, trong khi các chi tiết về chương trình hạt nhân sẽ được giải quyết sau.

Cửa sổ đàm phán 30–60 ngày

Theo các báo cáo, bản ghi nhớ dự kiến sẽ mở ra vòng đàm phán kéo dài khoảng 30 đến 60 ngày để hoàn thiện một thỏa thuận hạt nhân rộng hơn.

Trong thời gian đó, các nhà đàm phán sẽ phải xử lý những câu hỏi khó nhất, bao gồm:

• Giới hạn mức làm giàu uranium
• Cơ chế thanh sát và giám sát quốc tế
• Quyết định cuối cùng về kho uranium làm giàu cao

Vì sao thỏa thuận vẫn chưa chắc chắn

Dù có những tuyên bố về tiến triển, nhiều vấn đề cốt lõi vẫn chưa được giải quyết:

• Iran có thực sự từ bỏ kho uranium làm giàu cao hay không
• Nếu có, uranium sẽ được xuất khẩu, pha loãng hay quản lý theo cơ chế giám sát khác
• Mỹ sẽ nới lỏng trừng phạt và giải phóng tài sản ở mức độ nào
• Lãnh đạo Iran có chấp nhận một thỏa thuận làm suy giảm đòn bẩy hạt nhân của nước này hay không

Hiện tại, bản ghi nhớ được xem như bước mở đầu cho quá trình đàm phán, chứ chưa phải một thỏa thuận cuối cùng. Kết quả của vòng đàm phán tiếp theo sẽ quyết định liệu khuôn khổ này có phát triển thành một hiệp định hạt nhân toàn diện — hay lại bế tắc như nhiều nỗ lực ngoại giao Mỹ–Iran trong nhiều năm qua.