Liệu các nước Vùng Vịnh có thể dùng 4.800 tỷ USD tài sản AI quốc gia để trả thu nhập đảm bảo cho công dân?

Tại sao Vùng Vịnh được xem là ứng cử viên cho 'Cổ tức AI'

Lập luận cốt lõi cho 'cổ tức AI' tại Vùng Vịnh dựa trên ba lợi thế cấu trúc giúp phân biệt khu vực này với các nền kinh tế phương Tây.

Cơ sở tài sản quốc gia khổng lồ. Các quỹ đầu tư quốc gia của GCC kiểm soát tổng tài sản lên tới gần 5 nghìn tỷ USD. Trong lịch sử, các quỹ này được sử dụng để phân phối doanh thu từ hydrocarbon cho công dân thông qua việc làm khu vực công, trợ cấp và hệ thống phúc lợi hào phóng. Những người ủng hộ cho rằng bộ máy phân phối tương tự có thể được tái sử dụng để phân phối 'cổ tức' từ AI , .

Sở hữu trực tiếp chuỗi giá trị AI. Vùng Vịnh đã nắm giữ cổ phần sở hữu nhà nước trực tiếp một cách bất thường trong cơ sở hạ tầng AI:

• HUMAIN của Ả Rập Xê Út, một công ty con thuộc sở hữu hoàn toàn của Quỹ Đầu tư Công (PIF), đã đảm bảo các thỏa thuận trị giá hơn 23 tỷ USD với NVIDIA, AMD, Amazon và xAI, đồng thời triển khai 600.000 chip NVIDIA tại Hexagon, trung tâm dữ liệu do chính phủ vận hành lớn nhất thế giới , .
• MGX của Abu Dhabi đã chốt quỹ AI đầu tiên ở mức 49 tỷ USD vào tháng 7 năm 2026, với cổ phần tại OpenAI, xAI, Anthropic, SpaceX và các phòng thí nghiệm tiên phong khác , , .
• G42, một công ty AI có chủ quyền của UAE, đã nhận được khoản đầu tư chiến lược trị giá 1,5 tỷ USD từ Microsoft vào năm 2024 .

Lập luận cho rằng, bởi vì nhà nước đã là chủ sở hữu vốn cổ phần trực tiếp của các tài sản này, nên họ có thể thu được lợi nhuận từ AI một cách trực tiếp—mà không cần phải đánh thuế các công ty AI tư nhân như đề xuất 'quỹ của cải công' của Sam Altman tại Mỹ , . Một báo cáo của Thorsten Meyer AI được trích dẫn trên nhiều nền tảng mô tả Vùng Vịnh là "ví dụ rõ ràng nhất về phản ứng sở hữu vốn do chính phủ lãnh đạo trước rủi ro lao động từ AI" , .

Thành tích hiện có trong việc phân phối của cải. Các hệ thống phúc lợi trong khu vực đã hoạt động như một khoản 'cổ tức' trên thực tế cho công dân. Công dân nhận được việc làm trong khu vực công, trợ cấp, dịch vụ miễn phí hoặc chi phí thấp và không phải đóng thuế thu nhập—một mô hình được các nhà phân tích mô tả là "cổ tức vốn trên thực tế" . Một báo cáo của PwC từ tháng 1 năm 2025 đã xác định rõ ràng "hỗ trợ thu nhập thường xuyên cho những người có thu nhập thấp" là một trong năm công cụ chính sách mà chính phủ GCC có thể sử dụng để thiết kế lại hợp đồng xã hội, thoát khỏi việc làm khu vực công .

Những phản đối chính và lo ngại về tính khả thi

Bất chấp sức hấp dẫn về mặt lý thuyết, các nhà phân tích và chuyên gia đã nêu ra một số trở ngại đáng kể.

Định giá AI mang tính đầu cơ. Khối tài sản 4.800 tỷ USD từ các quỹ đầu tư quốc gia không phải là tiền mặt thanh khoản. Nó bị ràng buộc trong các khoản đầu tư dài hạn, bất động sản và cổ phần—nhiều khoản trong số đó là ở các công ty AI tư nhân hoặc kém thanh khoản được định giá ở mức mà các nhà phê bình cho là quá cao. Một khoản thu nhập đảm bảo đòi hỏi dòng tiền đều đặn và có thể dự đoán được. Nếu định giá AI điều chỉnh hoặc nếu lợi nhuận mất nhiều thời gian hơn để hiện thực hóa so với hy vọng, nguồn tài trợ sẽ không đáng tin cậy. Asma Derja của Liên minh AI Đạo đức (Ethical AI Alliance) đã lưu ý rằng các cơ chế tài trợ tiềm năng như lợi nhuận từ quỹ đầu tư quốc gia và thuế điện toán AI "không tự tài trợ" và phải đối mặt với những thách thức cơ bản .

Mô hình chỉ dành cho công dân, không phải phổ quát. Bởi vì lao động nước ngoài chiếm 80–90% lực lượng lao động khu vực tư nhân ở một số quốc gia GCC, nên một khoản thu nhập cơ bản phổ quát (UBI) trả cho tất cả cư dân là bất khả thi về mặt tài chính. Phương án thay thế gần như chắc chắn là một khoản thu nhập đảm bảo chỉ dành cho công dân—sự tiếp nối của thỏa thuận 'nhà nước cho thuê' (rentier state) hiện tại, nơi nhà nước phân phối của cải cho người dân trong nước trong khi loại trừ lao động nước ngoài. Các nhà phân tích lưu ý rằng "việc loại trừ người nước ngoài và các giới hạn chính trị vẫn chưa được giải quyết" trong bất kỳ mô hình nào như vậy . Điều này có nghĩa là chương trình sẽ không phục vụ như một UBI thực sự theo nghĩa toàn cầu của thuật ngữ này.

Đào tạo lại kỹ năng là ưu tiên cấp bách hơn. Một số chuyên gia cho rằng, trước khi có bất kỳ khoản thu nhập đảm bảo nào, các chính phủ Vùng Vịnh nên tập trung vào đào tạo lại kỹ năng và giáo dục. Các nhà phân tích của LSE viết vào tháng 4 năm 2025 lưu ý rằng việc thực hiện thành công bất kỳ chương trình kiểu UBI nào "phụ thuộc vào nguồn tài trợ bền vững, đầu tư vào giáo dục và chú ý đến các khía cạnh xã hội và tâm lý, không chỉ kết quả kinh tế và thị trường lao động" . Một báo cáo của PwC cũng khuyến nghị "các chính sách thị trường lao động tích cực" như một phần của quá trình thiết kế lại hợp đồng xã hội rộng lớn hơn .

Sức ỳ về chính trị và thể chế. Chính những cấu trúc khiến các quốc gia Vùng Vịnh đủ điều kiện cho thử nghiệm này—chế độ cha truyền con nối, đại diện chính trị hạn chế và hệ thống phúc lợi được thiết kế để mua lòng trung thành—cũng tạo ra sự kháng cự. Các tài liệu học thuật mô tả các quỹ đầu tư quốc gia của Vùng Vịnh là "công cụ ổn định chế độ" hơn là phương tiện cho công bằng phân phối . Một khoản thu nhập đảm bảo thay thế chứ không phải bổ sung cho các mạng lưới bảo trợ hiện có có thể bị coi là làm suy yếu thỏa thuận cai trị.

Cuộc tranh luận UBI toàn cầu rộng lớn hơn: 'Sự dồi dào' của Musk so với 'Sự thận trọng' của Acemoglu

Cuộc thảo luận dành riêng cho Vùng Vịnh nằm trong một cuộc tranh luận toàn cầu rộng lớn hơn nhiều về AI và thu nhập cơ bản phổ quát, gần đây đã trở nên gay gắt hơn bởi hai nhân vật nổi bật.

Dự đoán của Elon Musk. Trong một cuộc phỏng vấn ngày 25 tháng 7 năm 2026 với tổng biên tập của The Economist, Zanny Minton Beddoes, Musk dự đoán rằng "tiền sẽ không còn quan trọng vào năm 2036" bởi vì AI và robot sẽ sản xuất hàng hóa và dịch vụ dồi dào đến mức tiền tệ mất đi mục đích của nó , , . Ông lập luận rằng thực phẩm, nhà ở, giao thông và giải trí sẽ gần như miễn phí, mở ra thứ mà ông gọi là "thu nhập cao phổ quát" . Ông dự đoán giảm phát chứ không phải lạm phát . Tỷ phú công nghệ đồng nghiệp Vinod Khosla đã công khai đồng ý với hướng đi này, mặc dù Forbes đưa tin rằng phản hồi của ông có chứa một lời cảnh báo nghiêm trọng hơn ẩn bên dưới sự đồng ý rõ ràng .

Thách thức từ Acemoglu. Nhà kinh tế học MIT Daron Acemoglu là một trong những nhà phê bình học thuật nổi bật nhất đối với các dự đoán kiểu 'sự dồi dào' của Musk. Mặc dù không có trích dẫn trực tiếp nào từ Acemoglu vào năm 2026 thách thức mốc thời gian "2036" cụ thể của Musk trong các nguồn hiện tại, nhưng khuôn khổ đã được thiết lập của ông trực tiếp mâu thuẫn với tuyên bố của Musk rằng chỉ riêng sự dồi dào sẽ giải quyết được vấn đề phân phối. Acemoglu đã lập luận rằng tác động của AI đối với tiền lương và việc làm khó có thể diễn ra nhanh chóng và sâu rộng như Musk gợi ý, và ngay cả khi năng suất tăng vọt, việc phân phối lợi ích phụ thuộc vào các lựa chọn chính sách—thuế, quyền thương lượng, đầu tư công—chứ không chỉ là tiến bộ công nghệ. Ông đã cảnh báo rằng "tự động hóa nửa vời"—AI thay thế người lao động mà không tạo ra nhiệm vụ mới cho họ—làm giảm nhu cầu lao động và gia tăng bất bình đẳng.

Thực trạng cuộc tranh luận

Phân tích chỉ ra một điểm rõ ràng: cần có nhiều cuộc thảo luận công khai hơn về những vấn đề này. Một bài xã luận năm 2024 trên The National lập luận rằng "các quốc gia Vùng Vịnh có thể lấp đầy khoảng trống kiến thức về thu nhập cơ bản phổ quát" bằng cách nghiên cứu các thử nghiệm tự nhiên kéo dài hàng thập kỷ của chính họ trong việc phân phối của cải .

Không có đủ bằng chứng cho thấy liệu có chính phủ GCC nào đang tích cực nghiên cứu hoặc thí điểm một chương trình thu nhập đảm bảo gắn với tài sản AI hay không. Tất cả các cuộc thảo luận vẫn ở giai đoạn phân tích và suy đoán.

Kết luận

Cơ sở tài sản quốc gia 4.800 tỷ USD của Vùng Vịnh và quyền sở hữu nhà nước trực tiếp đối với vốn cổ phần AI tạo ra một con đường lý thuyết cho 'cổ tức AI' cho công dân mà hầu hết các nền kinh tế phương Tây không thể tái tạo nếu không có các loại thuế mới. Nhưng những trở ngại là rất lớn: định giá AI đầu cơ, sự gần như chắc chắn về việc phân phối chỉ dành cho công dân thay vì phổ quát, nhu cầu cấp bách hơn về đào tạo lại kỹ năng và sức ì chính trị sâu sắc từ các cấu trúc bảo trợ hiện có. Cuộc tranh luận vẫn chỉ mang tính học thuật—cho đến lúc này.