Giá Dầu Diesel Tăng Vọt Vì Chiến Sự Iran: 'Cú Đòn Chí Mạng' Đối Với Ngư Dân và An Ninh Lương Thực Toàn Cầu

Phong tỏa Eo biển Hormuz và cú sốc giá toàn cầu

Do thị trường dầu thô mang tính kết nối toàn cầu, sự gián đoạn quanh eo biển Hormuz đã khiến giá dầu diesel tăng ở khắp mọi nơi. Mỹ là một trong những quốc gia chứng kiến mức tăng giá lớn nhất, với dầu diesel tăng 25% kể từ khi bắt đầu chiến tranh, trong khi mức tăng bình quân gia quyền tại Liên minh châu Âu (EU) là 20% . Tại bang Rhode Island (Mỹ), giá một gallon (~3,78 lít) dầu diesel tại cảng đã chạm mức 5,75 USD vào đầu tháng Tư – tăng gần 50% so với tháng Hai . Nhìn chung, giá dầu diesel tại Mỹ đạt 5,45 USD/gallon, tương đương mức tăng 45% kể từ khi xung đột nổ ra .

Ở một số khu vực tại châu Á và Trung Đông, mức tăng giá nhiên liệu bán lẻ còn khốc liệt hơn, với giá xăng tăng hơn 50% tại Malaysia và Pakistan, và dầu diesel thậm chí còn tăng mạnh hơn nữa . Những đợt tăng giá này đã trực tiếp khiến hoạt động đánh bắt cá thương mại trên toàn thế giới trở nên không khả thi về mặt kinh tế.

Bắc Mỹ: Ngư dân đánh bắt tôm hùm, tôm và cá tuyết bên bờ vực

Ở vùng Đông Bắc nước Mỹ, câu chuyện kể về những con tàu nằm im tại bến. Thuyền trưởng Chris Welch đến từ Kennebunk, Maine, nói với Reuters rằng ông đang kiểm tra và thay mồi cho các bẫy tôm hùm của mình sau mỗi 7 đến 10 ngày thay vì 4 đến 5 ngày như trước để tiết kiệm nhiên liệu. "Xét cho cùng, điều này làm giảm lợi nhuận của bạn," ông nói .

Ngư dân tại Rhode Island phải đối mặt với giá dầu diesel tại cảng là 5,75 USD/gallon, mức tăng gần 50% kể từ tháng Hai, đang bào mòn lợi nhuận vốn đã rất mỏng của họ . Cú sốc tăng giá đột ngột này giáng một đòn nặng nề vào một lĩnh vực vốn đã chịu nhiều tổn thương bởi thời tiết khắc nghiệt và các quy định ngặt nghèo, gây ra hiệu ứng domino cho toàn bộ nền kinh tế quanh cảng, từ mất lương đến mất việc làm .

Tại Vịnh Mexico, ngư dân đánh bắt tôm của Mỹ cho biết chi phí dầu diesel tăng cao khiến việc kiếm lời trên thị trường tôm bán buôn trở nên "gần như không thể". Một đại diện ngành lưu ý rằng biên lợi nhuận vốn đã "mỏng như dao cạo", nên ngay cả những đợt tăng giá nhiên liệu nhẹ cũng có thể đẩy ngư dân xuống dưới ngưỡng hòa vốn .

Châu Âu: Đội tàu lưới kéo Hà Lan lâm vào khủng hoảng

Ngành đánh bắt cá của châu Âu được mô tả là "bên bờ vực sụp đổ" do chi phí dầu diesel tăng vọt. Tại Hà Lan, nơi các tàu lưới kéo chùm (beam trawler) chiếm một phần đáng kể trong đội tàu, một con số đặc biệt lên tới 80% đến 90% tàu thuyền đã phải nằm bờ vì chi phí nhiên liệu gần bằng với giá trị sản lượng đánh bắt của họ . Những tàu tiêu tốn nhiều nhiên liệu này, với phương thức kéo những chuỗi xích nặng dưới đáy biển, là một trong những đối tượng đầu tiên trở nên không khả thi về kinh tế khi giá dầu diesel tăng đột biến.

Toàn bộ đội tàu châu Âu cũng đang chịu áp lực tương tự, với việc chi phí nhiên liệu tăng cao đe dọa khả năng tồn tại kinh tế của nghề đánh bắt cá trên khắp lục địa, đồng thời đặt ra câu hỏi về an ninh nguồn cung hải sản trong những tháng tới .

Châu Á: Nghề cá Thái Lan gần như tê liệt

Ngành đánh bắt cá trị giá hàng tỷ đô la của Thái Lan đã bị đẩy đến bờ vực. Tại cảng cá lớn nhất nước này ở Samut Sakhon, bên bờ Vịnh Thái Lan, hơn một nửa số tàu đánh cá đã phải nằm bờ từ cuối tháng Ba, và những tàu còn hoạt động dự kiến sẽ dừng lại trong vài ngày nếu không có sự can thiệp của chính phủ .

Ông Jumpol Kanawaree, Chủ tịch Hiệp hội Thương nhân Cá Samut Sakhon, cảnh báo: "Sau ngày 1 tháng 4, quý vị có thể thấy rằng sẽ không còn cá được bán nữa vì mọi con tàu đã ngừng ra khơi" . Các ngư dân cho biết họ phải chạy tàu chậm hơn để tiết kiệm nhiên liệu, dẫn đến sản lượng đánh bắt thấp hơn, và nhiều người nói rằng họ không thể duy trì hoạt động trong điều kiện hiện tại. Một ngư dân chia sẻ với Reuters: "Chúng tôi không thể sống như thế này được" . Giá dầu diesel ở Thái Lan đã lên tới 1,19 USD mỗi lít, khiến nhiều chủ tàu không thể trang trải tiền lương cho thuyền viên và các chi phí hoạt động khác .

Nam Bán Cầu: Hậu quả thảm khốc cho ngư dân quy mô nhỏ

Cuộc khủng hoảng này nghiêm trọng nhất đối với những ngư dân quy mô nhỏ và thủ công ở Nam Bán Cầu, một lĩnh vực sử dụng hàng chục triệu lao động và cung cấp một phần đáng kể lượng protein tiêu thụ tại các cộng đồng ven biển .

Đối với những ngư dân này, thường sử dụng thuyền máy công nghệ thấp với nguồn vốn hạn chế, nhiên liệu chiếm tới 30–50% chi phí hoạt động. Khi giá dầu diesel tăng 60–120% ở nhiều thị trường kể từ cuối tháng 2 năm 2026, toàn bộ cộng đồng đang phải đối mặt với việc giảm nỗ lực đánh bắt, thu nhập sụp đổ, và các mối đe dọa trực tiếp đến an ninh lương thực và dinh dưỡng . Không giống như các đội tàu công nghiệp có thể có nguồn dự trữ hoặc sự hỗ trợ của chính phủ, ngư dân quy mô nhỏ có rất ít vùng đệm, khiến cuộc khủng hoảng này ngay lập tức trở thành thảm họa cho hàng triệu hộ gia đình.

Vượt xa ngành cá: Hệ lụy nhân đạo và an ninh lương thực lan rộng

Cuộc khủng hoảng dầu diesel còn lan xa hơn nhiều so với ngành đánh bắt cá. Sự gián đoạn tại eo biển Hormuz đã bóp nghẹt hoạt động vận chuyển toàn cầu về nhiên liệu, phân bón và thuốc men qua Trung Đông, buộc các tổ chức nhân đạo như Chương trình Lương thực Thế giới của Liên Hợp Quốc (WFP) và Tổ chức Cứu trợ Trẻ em (Save the Children) phải định tuyến lại hàng viện trợ, tránh các tuyến đường thủy bị hạn chế hoặc vận chuyển bằng đường bộ – làm tăng thêm nhiều tuần chậm trễ và hàng triệu đô la chi phí vận chuyển .

Ủy ban Cứu hộ Quốc tế (IRC) cảnh báo rằng giá nhiên liệu tăng, sự chậm trễ trong vận chuyển và gián đoạn chuỗi cung ứng liên quan đến chiến tranh Iran đang bóp nghẹt các dịch vụ cứu sinh trên khắp châu Phi, tiếp nối những đợt cắt giảm mạnh tài trợ nhân đạo từ năm trước . Tại các khu vực xung đột như Sudan và Myanmar, những cú sốc trên thị trường dầu mỏ đang làm tăng chi phí của các chương trình nhân đạo về lương thực, nước sạch, thuốc men và nơi trú ẩn . Mỗi container vận chuyển hàng hóa phải chịu thêm 3.000 USD phụ phí, gây thêm căng thẳng cho ngân sách viện trợ vốn đã hạn hẹp .

Các quốc gia thuộc Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC), vốn phụ thuộc vào eo biển Hormuz cho hơn 80% lượng calo tiêu thụ, đã chứng kiến 70% lượng nhập khẩu lương thực bị gián đoạn vào giữa tháng Ba, với giá các mặt hàng thiết yếu tăng vọt từ 40–120% . Trong khi đó, sự gián đoạn nguồn xuất khẩu phân urê của Iran và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) dùng để sản xuất amoniac đe dọa nguồn cung phân bón toàn cầu. Các chuyên gia Liên Hợp Quốc cũng nhấn mạnh rằng giá dầu cao hơn có thể khuyến khích nông dân chuyển hướng ngô, đường và hạt có dầu sang sản xuất nhiên liệu sinh học, có khả năng gây thêm áp lực lên nguồn cung lương thực. WFP ước tính rằng nếu những điều kiện này kéo dài, khoảng 45 triệu người có thể bị đẩy vào tình trạng mất an ninh lương thực .

Hãng nghiên cứu Oxford Economics cảnh báo rằng tình trạng thiếu hụt kéo dài – chứ không chỉ là điều chỉnh giá – sẽ đẩy nền kinh tế toàn cầu hướng tới một cuộc suy thoái nghiêm trọng. Dầu diesel là tâm điểm của cuộc khủng hoảng với tư cách là xương sống của vận tải hàng hóa, nông nghiệp và hoạt động công nghiệp . Không giống như những điều chỉnh do giá cả, chủ yếu hạn chế việc sử dụng nhiên liệu không thiết yếu, tình trạng thiếu hụt kéo dài sẽ buộc các chính phủ và ngành công nghiệp phải áp dụng chế độ phân phối nhiên liệu, hạn chế trực tiếp khả năng tiếp cận năng lượng cần thiết cho các hoạt động kinh tế cốt yếu .

Giá dầu diesel tăng vọt do chiến tranh Iran không chỉ đơn thuần là một cuộc khủng hoảng nhiên liệu. Nó là một cú sốc toàn cầu về lương thực, viện trợ và kinh tế, đã buộc một bộ phận lớn đội tàu đánh cá thế giới phải ngừng hoạt động, đe dọa chuỗi cung ứng hải sản và sinh kế của hàng triệu hộ gia đình phụ thuộc vào nghề cá. Những hậu quả đầy đủ vẫn đang tiếp tục hé lộ.