Kính viễn vọng Roman của NASA nhắm lịch phóng ngày 30/8 để lập bản đồ vũ trụ

NASA đang nhắm thời điểm phóng 7:26 sáng EDT vào Chủ nhật, ngày 30/8/2026 cho kính viễn vọng không gian Nancy Grace Roman. Tàu sẽ được đưa lên bằng tên lửa SpaceX Falcon Heavy từ Tổ hợp phóng 39A tại Trung tâm Vũ trụ Kennedy, bang Florida. 2

Đây vẫn là mốc kế hoạch, không phải cam kết chắc chắn. NASA và các đối tác có thể lùi lịch nếu quá trình chuẩn bị tàu vũ trụ, tên lửa hoặc cơ sở mặt đất cần thêm thời gian. 14

Hành trình tới điểm L2

Sau khi rời Florida, Roman sẽ di chuyển khoảng 1,5 triệu km — tương đương gần 1 triệu dặm — tới điểm Lagrange thứ hai của hệ Mặt trời–Trái đất, thường gọi là L2. Đây là vị trí hoạt động dự kiến của đài quan sát. 135

Roman sẽ chưa bắt đầu khảo sát khoa học ngay khi tới nơi. Các kỹ sư dự kiến cần khoảng 3 tháng kiểm tra và chạy thử, triển khai, kiểm tra cũng như hiệu chỉnh các hệ thống trước khi kính viễn vọng chuyển sang quan sát thường lệ. 3547

Sứ mệnh được thiết kế với thời gian hoạt động chính 5 năm, đồng thời đặt mục tiêu kéo dài tới 10 năm nếu nhiên liệu, thiết bị và các hệ thống trên tàu cho phép. 35

Roman không thay thế Hubble

Điểm đáng chú ý của Roman không nằm ở việc tạo ra những bức ảnh cận cảnh thay thế Hubble hay James Webb, mà ở khả năng khảo sát diện rộng.

Gương chính của Roman có đường kính 2,4 m, bằng Hubble, và các thiết bị được thiết kế để đạt độ nhạy cùng độ phân giải tương đương Hubble. 1931 Tuy nhiên, thiết bị Wide Field Instrument của Roman có thể bao phủ ít nhất lượng bầu trời lớn hơn 100 lần trong một lần hướng kính. 1933

Nhờ vậy, Roman có thể nhanh chóng lập danh sách các thiên hà, sự kiện biến thiên theo thời gian và hệ hành tinh đáng chú ý. Sau đó, Hubble, Webb, Đài quan sát Vera C. Rubin cùng các kính thiên văn mặt đất có thể theo dõi từng mục tiêu với mức độ chi tiết cao hơn. 3337

Nói cách khác, nếu Hubble và Webb thường giống những chiếc kính phóng đại tập trung vào một vùng cụ thể, Roman sẽ đóng vai trò như một bản đồ tìm kiếm quy mô lớn của bầu trời.

Tìm manh mối về vật chất tối và năng lượng tối

Chương trình khoa học cốt lõi của Roman sẽ sử dụng các cuộc khảo sát hồng ngoại lớn để đo cách các thiên hà phân bố, hình thành và thay đổi trong suốt lịch sử vũ trụ.

Những dữ liệu này có thể giúp các nhà khoa học nghiên cứu vật chất tối — thành phần không phát sáng nhưng được nhận biết qua ảnh hưởng hấp dẫn — và năng lượng tối, khái niệm dùng để mô tả tác động chưa được giải thích đầy đủ liên quan đến sự giãn nở ngày càng nhanh của vũ trụ. 1718

NASA cho biết Roman có thể đo ánh sáng từ hơn 1 tỷ thiên hà trong suốt sứ mệnh. Riêng cuộc khảo sát rộng nhất được lên kế hoạch dự kiến bao gồm hàng trăm triệu thiên hà. 717

Kính viễn vọng cũng sẽ nghiên cứu ngoại hành tinh và nhiều mục tiêu hồng ngoại khác. Trường nhìn rộng đặc biệt hữu ích trong việc tìm những vật thể hiếm hoặc các biến động độ sáng diễn ra trong thời gian ngắn — những hiện tượng dễ bị bỏ sót nếu chỉ quan sát từng mục tiêu riêng lẻ.

Dòng dữ liệu khổng lồ sẽ được công khai

Khả năng khảo sát diện rộng đồng nghĩa Roman sẽ tạo ra lượng dữ liệu đặc biệt lớn. NASA ước tính đài quan sát truyền về khoảng 11 terabit dữ liệu mỗi ngày, tương đương xấp xỉ 1,4 terabyte dữ liệu thô mỗi ngày; các tài liệu kỹ thuật ước tính tổng lượng dữ liệu khoảng 4 petabyte mỗi năm. 3435

NASA cũng dự báo Roman có thể chụp ảnh diện tích bầu trời lớn hơn 50 lần so với phần Hubble đã quan sát trong 30 năm đầu hoạt động. Đây là các dự báo của sứ mệnh, không phải kết quả được bảo đảm, nhưng chúng cho thấy mục tiêu cốt lõi của Roman: xây dựng một bản đồ hồng ngoại rộng và nhất quán của vũ trụ. 33

Dữ liệu Roman dự kiến được công khai trong vòng vài ngày sau khi quan sát. Điều này sẽ cho phép các nhà nghiên cứu bên ngoài những nhóm lập kế hoạch ban đầu cũng khai thác kho dữ liệu để tìm các hiện tượng mới. 38

Coronagraph: thử nghiệm công nghệ chụp ngoại hành tinh

Roman mang theo hai thiết bị chính: Wide Field Instrument và Coronagraph Instrument. Coronagraph chủ yếu là một trình diễn công nghệ, không phải camera khảo sát chính của sứ mệnh. 1932

Thiết bị này sẽ cố gắng che bớt ánh sáng chói từ một ngôi sao chủ, qua đó giúp phát hiện những vật thể mờ hơn nằm gần ngôi sao. Các mục tiêu kỹ thuật của coronagraph bao gồm độ tương phản sau xử lý khoảng 10⁻⁸ đến 10⁻⁹, nhằm thử nghiệm phương pháp chụp trực tiếp và phân tích ngoại hành tinh. 3234

Kết quả có thể đặt nền móng cho các sứ mệnh tương lai chuyên nghiên cứu hành tinh bên ngoài Hệ Mặt trời. Tuy nhiên, mục tiêu công nghệ này không đồng nghĩa Roman sẽ thường xuyên tạo ra những bức chân dung chi tiết của các thế giới giống Trái đất.

Một dự án hợp tác quốc tế

Roman được phát triển và vận hành với sự tham gia của nhiều trung tâm NASA, Viện Khoa học Kính viễn vọng Không gian, các đối tác công nghiệp và cộng sự quốc tế. Trong số những tổ chức đóng góp có Cơ quan Vũ trụ châu Âu (ESA), Cơ quan Thám hiểm Hàng không Vũ trụ Nhật Bản (JAXA), cơ quan vũ trụ Pháp CNES và Viện Max Planck. 4243

JAXA hỗ trợ dự án thông qua các đóng góp liên quan đến coronagraph, hoạt động quan sát phối hợp và hạ tầng liên lạc. NASA liệt kê mạng lưới GREAT của JAXA trong số các trạm mặt đất hỗ trợ Roman; một cơ sở của JAXA tại Nagano dự kiến tiếp nhận dữ liệu quan sát từ kính viễn vọng. 354748

Giá trị khoa học của Roman cũng phụ thuộc vào khả năng phối hợp với nhiều đài quan sát khác. Các cuộc khảo sát diện rộng của Roman có thể phát hiện những mục tiêu quan trọng, để Hubble, Webb, Rubin và các cơ sở mặt đất tiếp tục nghiên cứu chuyên sâu. 3337

Những phát hiện lớn nhất có thể nằm ngoài dự tính

Roman có các mục tiêu rõ ràng: đo tính chất của năng lượng tối và vật chất tối, lập bản đồ thiên hà, đồng thời nghiên cứu các hệ hành tinh. Nhưng những cuộc khảo sát bầu trời rộng thường mang lại các phát hiện nằm ngoài kế hoạch ban đầu.

Sự kết hợp giữa độ nhạy hồng ngoại, độ phân giải tương đương Hubble và trường nhìn lớn hơn rất nhiều sẽ giúp Roman phát hiện các vật thể hiếm, sự kiện bùng sáng nhất thời và những quy luật quy mô lớn trên các vùng trời trước đây khó được quan sát một cách nhất quán.

Vì thế, di sản của Roman có thể không chỉ là lời giải rõ hơn cho những câu hỏi hiện tại, mà còn là một danh sách những câu hỏi mới — những điều mà các nhà thiên văn học hôm nay thậm chí chưa biết cần phải đặt ra.