Iceland bỏ phiếu về việc nối lại đàm phán gia nhập EU: Vì sao nghề cá là nút thắt lớn nhất?

Cuộc trưng cầu ý dân tại Iceland ngày 29/8/2026 là lá phiếu về việc nối lại đàm phán gia nhập Liên minh châu Âu (EU). Đây chưa phải quyết định cuối cùng về việc Iceland có trở thành thành viên EU hay không. Nếu cử tri bỏ phiếu thuận, Reykjavik và Brussels mới bắt đầu đánh giá lại các điều khoản; một thỏa thuận gia nhập hoàn tất sau đó vẫn phải được đưa ra bỏ phiếu lần nữa. Theo luật Iceland, kết quả cuộc trưng cầu lần này mang tính tư vấn.

Điểm này lý giải vì sao một số người chưa chắc ủng hộ gia nhập EU vẫn có thể bỏ phiếu “Có”. Lá phiếu thuận chỉ giữ cánh cửa đàm phán mở; lá phiếu “Không” sẽ chấm dứt nỗ lực nối lại tiến trình.

Từ đơn xin gia nhập năm 2009 đến việc đình chỉ năm 2013

Iceland nộp đơn xin gia nhập EU vào tháng 7/2009, ngay sau cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008. Khi đó, những người ủng hộ cho rằng hội nhập sâu hơn với châu Âu có thể giúp củng cố ổn định kinh tế và mở ra khả năng áp dụng đồng euro.

Đàm phán bắt đầu vào năm 2010 và đạt tiến triển đáng kể. Trước khi bị đình chỉ, 27 chương đàm phán đã được mở, trong đó 11 chương tạm thời hoàn tất.

Tiến trình chững lại sau cuộc bầu cử năm 2013, khi một chính phủ trung hữu hoài nghi EU lên nắm quyền. Cuộc khủng hoảng nợ tại khu vực đồng euro cũng làm giảm sức hấp dẫn của tư cách thành viên EU. Trong nội bộ Iceland, phản đối tập trung vào chủ quyền và khả năng bảo vệ những ngành kinh tế nhạy cảm.

Hai vấn đề khó nhất vẫn chưa được giải quyết. Chương nông nghiệp chưa từng được mở, còn chương thủy sản dừng lại trước khi hoàn tất quá trình rà soát và bước vào đàm phán thực chất. Năm 2015, Iceland đề nghị EU không tiếp tục coi nước này là quốc gia ứng viên.

Vì sao nghề cá trở thành rào cản trung tâm?

Trong tranh luận về EU tại Iceland, nghề cá không chỉ là một lĩnh vực chính sách thông thường. Ngành này gắn với xuất khẩu, sinh kế tại các vùng ngoài thủ đô và quan niệm rộng hơn về quyền kiểm soát tài nguyên thiên nhiên của đất nước. Các nghiên cứu trước đây về dư luận Iceland cho thấy bảo vệ ngành thủy sản và nông nghiệp nằm trong nhóm mối quan tâm hàng đầu, sau đó là lo ngại Iceland quá nhỏ để có ảnh hưởng thực chất tới các quyết định ở Brussels.

Trọng tâm của tranh cãi là Chính sách Thủy sản Chung của EU (Common Fisheries Policy - CFP). Những người phản đối lo ngại việc gia nhập EU có thể đưa các quyết định về hạn ngạch, quyền tiếp cận ngư trường và quản lý nguồn lợi vào một khuôn khổ chung của châu Âu, qua đó hạn chế khả năng Iceland tự đặt quy tắc. Vấn đề trở nên nổi bật trong các tranh chấp về cá thu, khi sự phân bố đàn cá thay đổi và các nước bất đồng về tỷ lệ khai thác.

Phe ủng hộ nối lại đàm phán lập luận rằng Iceland không thể biết các điều khoản thực tế nếu chưa ngồi vào bàn thương lượng. Họ hy vọng có thể đạt được cơ chế phù hợp với ngành thủy sản trong nước, nhưng việc mở lại đàm phán không tự động bảo đảm những ngoại lệ như vậy.

Chính phủ Iceland đã nêu rõ lập trường. Ngoại trưởng Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir cho biết Iceland sẽ yêu cầu “quyền kiểm soát có chủ quyền đối với toàn bộ ngành thủy sản” trong bất kỳ thỏa thuận gia nhập nào. Ủy viên phụ trách mở rộng EU Marta Kos đáp rằng có thể tìm ra “những giải pháp sáng tạo” trong quá trình đàm phán, nhưng không cam kết trước rằng toàn bộ yêu cầu của Iceland sẽ được chấp nhận.

Greenland, Mỹ và NATO làm sống lại lập luận địa chiến lược

Lý do ủng hộ nối lại đàm phán giờ đây không chỉ nằm ở kinh tế. Cuộc chiến của Nga tại Ukraine, cạnh tranh ngày càng gay gắt ở Bắc Cực và Bắc Đại Tây Dương, cùng những bất định về mức độ đáng tin cậy trong tương lai của Mỹ đã làm thay đổi bối cảnh chính trị.

Sức ép và những tuyên bố của Mỹ liên quan tới Greenland khiến chuyển biến này đặc biệt rõ rệt. Greenland thuộc không gian Bắc Đại Tây Dương có ý nghĩa chiến lược, nối Greenland, Iceland và Vương quốc Anh. Vì vậy, tranh luận về hòn đảo này đã thúc đẩy tại Iceland những lo ngại về mức độ dễ tổn thương của môi trường an ninh rộng lớn hơn.

Iceland vốn là thành viên NATO. Những người phản đối EU cho rằng NATO, chứ không phải EU, mới là cơ chế bảo đảm an ninh quân sự phù hợp. Phe ủng hộ đáp rằng tư cách thành viên EU có thể bổ sung sức nặng chính trị và kinh tế cho NATO, thay vì thay thế liên minh này.

Tuy nhiên, yếu tố an ninh chưa thể lấn át các vấn đề trong nước. Các thông tin về chiến dịch tranh cử cho thấy giá cả, sự ổn định của đồng tiền, nghề cá và chủ quyền vẫn gần gũi với nhiều cử tri hơn so với địa chính trị Bắc Cực.

Iceland đã hội nhập sâu với châu Âu nhưng chưa phải thành viên EU

Lựa chọn của Iceland không phải là “châu Âu hay cô lập”. Thông qua Khu vực Kinh tế châu Âu (EEA), Iceland tham gia phần lớn thị trường chung EU và áp dụng một khối lượng đáng kể các quy định liên quan của EU. Nước này cũng thuộc Khu vực Schengen, cho phép đi lại không cần kiểm soát hộ chiếu với các quốc gia Schengen khác.

Tuy vậy, EEA không đồng nghĩa với tư cách thành viên EU. Iceland đứng ngoài Chính sách Nông nghiệp Chung và Chính sách Thủy sản Chung của EU; không thuộc liên minh thuế quan hay chính sách thương mại chung. Iceland cũng không bầu nghị sĩ vào Nghị viện châu Âu và không cử ủy viên EU, đồng nghĩa không có quyền bỏ phiếu chính thức trong quá trình làm luật của EU.

Gia nhập đầy đủ vì thế vừa đem lại thêm ảnh hưởng, vừa kéo theo thêm nghĩa vụ. Iceland có thể có đại diện trong các thể chế EU, nhưng phải đối mặt với các vấn đề như đóng góp vào ngân sách EU, chính sách thương mại đối ngoại chung, cũng như các quy tắc về nông nghiệp và thủy sản.

Lập luận của phe ủng hộ

Phe vận động bỏ phiếu “Có” đưa ra ba luận điểm chính:

• Có tiếng nói thay vì chỉ tiếp nhận quy định: Iceland hiện áp dụng nhiều quy tắc thị trường chung qua EEA nhưng không có quyền bỏ phiếu trực tiếp tại các thể chế EU ban hành những quy tắc đó. Tư cách thành viên có thể biến vị thế “tiếp nhận luật” thành vị thế có đại diện và ảnh hưởng.
• Một khuôn khổ ổn định hơn: Những người ủng hộ coi liên kết chính trị và kinh tế chặt chẽ hơn với châu Âu là có giá trị trong giai đoạn bất ổn địa chính trị và sức ép kinh tế.
• Biết rõ điều khoản thực tế: Chỉ có đàm phán mới cho thấy Iceland có thể đạt được gì về thủy sản, nông nghiệp, tiền tệ và mức đóng góp tài chính. Nếu có thỏa thuận cuối cùng, cử tri vẫn được quyền chấp nhận hoặc bác bỏ trong cuộc trưng cầu thứ hai.

Theo cách nhìn này, nối lại đàm phán là một bước thu thập thông tin và mặc cả, không phải cam kết không thể đảo ngược về việc gia nhập EU.

Lập luận của phe phản đối

Phe phản đối cho rằng Iceland đã nhận được lợi ích thương mại chính từ châu Âu thông qua EEA mà không phải gánh toàn bộ chi phí chính trị và tài chính của tư cách thành viên. Những lo ngại chính gồm:

• khả năng phải đóng góp vào ngân sách EU;
• giảm quyền tự quyết trong chính sách kinh tế và quy định trong nước;
• mất khả năng tự đàm phán các thỏa thuận thương mại đối ngoại;
• nông dân Iceland phải cạnh tranh mạnh hơn trong khuôn khổ Chính sách Nông nghiệp Chung; và
• mất quyền kiểm soát quốc gia đối với nghề cá theo Chính sách Thủy sản Chung.

Các nhà phê bình cho rằng cuộc trưng cầu thứ hai không loại bỏ rủi ro. Theo họ, việc mở lại đàm phán sẽ tạo đà chính trị hướng tới gia nhập EU và đưa những lợi ích quốc gia nhạy cảm nhất của Iceland lên bàn thương lượng trước khi cử tri biết kết quả.

Thăm dò nói gì và cuộc trưng cầu thứ hai có ý nghĩa ra sao?

Các dữ liệu hiện có cho thấy bức tranh phức tạp hơn một sự chia rẽ đơn giản giữa “thân EU” và “chống EU”. Bản phân tích năm 2026 của Nghị viện châu Âu cho biết đa số người dân ủng hộ việc tổ chức trưng cầu về khởi động đàm phán gia nhập, trong khi các thông tin về chiến dịch cho thấy ủng hộ nối lại đàm phán đang bám đuổi sít sao.

Ủng hộ tìm hiểu các điều khoản gia nhập cũng không đồng nghĩa với ủng hộ gia nhập EU. Một cuộc thăm dò được dẫn trong bản phân tích của Nghị viện châu Âu cho thấy tháng 4/2025, 43% ủng hộ gia nhập EU và 39% phản đối. Con số này cho thấy vấn đề vẫn cạnh tranh sít sao, đồng thời kết quả có thể phụ thuộc vào cách đặt câu hỏi và thời điểm khảo sát.

Vì vậy, cuộc trưng cầu ngày 29/8 có ý nghĩa chính trị lớn. Những cử tri bỏ phiếu “Có” vẫn có thể phản đối gia nhập sau này nếu thỏa thuận không bảo vệ được nghề cá, nông nghiệp, lợi ích kinh tế hoặc quyền tự chủ quốc gia. Ngược lại, phe phản đối coi lá phiếu lần này là thời điểm Iceland nên dừng tiến trình, thay vì chấp nhận nguy cơ bị cuốn dần tới tư cách thành viên.

Kết luận rõ nhất là Iceland chưa bỏ phiếu về một tương lai châu Âu đã được định đoạt. Người dân chỉ đang quyết định có mở lại chính cuộc đàm phán hay không - trong đó nghề cá nhiều khả năng vẫn là phép thử khó khăn nhất đối với bất kỳ thỏa thuận nào trong tương lai.