Với Eo biển Hormuz, rủi ro không nằm ở một câu hỏi đơn giản: tuyến này mở hay đóng. Điều đáng ngại hơn là kịch bản xám: tàu vẫn đi, nhưng phải đi qua hành lang bị kiểm soát, tín hiệu nhận dạng không đầy đủ và quyền qua lại được chọn lọc ^[8][12]. Khi một tuyến từng vận chuyển trung bình 20 triệu thùng dầu mỗi ngày trong năm 2024, tương đương khoảng 20% tiêu thụ các chất lỏng dầu mỏ toàn cầu, thì chỉ cần độ chắc chắn giảm mạnh cũng đủ làm thị trường năng lượng căng thẳng ^[1].

Điểm cần nhìn tỉnh táo là tuyên bố kiểm soát của Iran không đồng nghĩa ngay với việc nguồn cung dầu thế giới bị chặn đứng. Nhưng nếu tuyên bố đó chuyển thành kiểm soát thực tế đối với luồng tàu, rủi ro đối với dầu mỏ và an ninh hàng hải sẽ tăng rõ rệt ^[8][12].

Vì sao Hormuz khiến thị trường dầu nín thở

Eo biển Hormuz nằm giữa Oman và Iran, nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman và Biển Ả Rập ^[1]. Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ, EIA, gọi đây là một trong những nút thắt dầu mỏ quan trọng nhất thế giới ^[1].

Lý do nằm ở quy mô. Trong năm 2024, lượng dầu đi qua eo biển này đạt trung bình 20 triệu thùng/ngày, tương đương khoảng 20% tiêu thụ các chất lỏng dầu mỏ toàn cầu ^[1]. EIA cũng cho biết Hormuz đủ sâu và đủ rộng cho các tàu chở dầu thô lớn nhất thế giới, nhưng nếu tuyến này bị đóng, các lựa chọn thay thế để đưa dầu ra ngoài là rất hạn chế ^[1].

Nói cách khác, Hormuz không chỉ là một tuyến hàng hải trên bản đồ. Đây là một điểm nghẽn mà ở đó lưu lượng dầu rất lớn, đường vòng ít và chi phí sai lệch trong đánh giá rủi ro có thể rất cao ^[1].

“Kiểm soát” không giống “đóng hoàn toàn”

Trong thực tế, thị trường không chỉ quan sát các tuyên bố chính trị hay quân sự. Điều quan trọng hơn là tàu có còn đi theo luồng hàng hải mở hay không, ai được đi, đi lúc nào và tín hiệu của tàu có còn đủ rõ để theo dõi hay không ^[8][12].

Ngày 22/3/2026, Windward mô tả giao thông qua Eo biển Hormuz là gần như sụp đổ, với chỉ 16 lượt qua eo biển có thể quan sát qua AIS trong bảy ngày trước đó ^[12]. Báo cáo này cũng cho biết việc đi lại ngày càng có tính chọn lọc và bị kiểm soát, trong khi một số tàu phải chuyển hướng qua vùng biển thuộc Iran ^[12].

Đến ngày 26/3/2026, Windward ghi nhận hoạt động qua eo biển vẫn bị hạn chế nhưng đang tăng dần, với năm lượt qua eo biển có thể quan sát qua AIS và thêm các chuyến đi semi-dark ^[8]. Cùng báo cáo này cho biết lưu thông ngày càng được điều phối qua một hành lang phía bắc có kiểm soát gần đảo Larak, thay vì các luồng hàng hải mở; đồng thời Iran đang chính thức hóa cơ chế tiếp cận chọn lọc, ưu tiên dòng năng lượng đi ra và hàng thiết yếu đi vào ^[8].

Những lát cắt dữ liệu này không đủ để kết luận về một lệnh đóng cửa vĩnh viễn. Nhưng chúng cho thấy một điều quan trọng: ngay cả khi eo biển không bị khóa hoàn toàn, môi trường vận tải vẫn có thể trở nên chậm hơn, khó đoán hơn và kém minh bạch hơn ^[8][12].

Điều thị trường sợ: không chỉ là mất ngay bao nhiêu thùng dầu

Với dầu mỏ, rủi ro không chỉ là con số thùng dầu bị gián đoạn trong một ngày. Rủi ro còn nằm ở sự bất định của tuyến đường. Khi một eo biển từng vận chuyển 20 triệu thùng dầu/ngày và gần như không có nhiều đường thay thế, chỉ một phần lưu thông bị bóp nghẹt cũng có thể trở thành vấn đề an ninh năng lượng ^[1].

Trong một cuộc phỏng vấn với Le Monde, Fatih Birol, giám đốc điều hành Cơ quan Năng lượng Quốc tế, IEA, gọi việc đóng Eo biển Hormuz là “mối đe dọa lớn nhất đối với an ninh năng lượng toàn cầu trong lịch sử” ^[7]. Cảnh báo này đáng chú ý vì Hormuz là tuyến hàng hải then chốt nối xuất khẩu năng lượng từ vùng Vịnh với thị trường toàn cầu ^[1][7].

Điều đó không có nghĩa mọi lời đe dọa đều lập tức biến thành cú sốc dầu mỏ. Nhưng nếu số lượt tàu hiện trên AIS giảm, tàu bị dồn vào hành lang có kiểm soát hoặc các chuyến đi semi-dark tăng lên, việc lập lịch hàng, định giá rủi ro và bảo đảm dòng vận tải sẽ khó hơn nhiều ^[8][12].

An ninh hàng hải: tính dự đoán cũng là một phần của an toàn

Trong vận tải biển, an toàn không chỉ là tránh đối đầu quân sự trực tiếp. Với tàu thương mại, câu hỏi thiết thực hơn là: tàu có thể đi lúc nào, theo tuyến nào và trong điều kiện minh bạch ra sao ^[8][12].

Các báo cáo Windward nhắc đến hành lang phía bắc có kiểm soát, quyền tiếp cận chọn lọc, các chuyến đi semi-dark và số lượt qua eo biển có thể quan sát qua AIS giảm ^[8][12]. Đây đều là dấu hiệu cho thấy trạng thái đi lại bình thường trên luồng mở có thể bị thay bằng một cơ chế ít ổn định và khó dự báo hơn ^[8][12].

Kịch bản này có thể không gây ấn tượng mạnh như một lệnh đóng cửa toàn diện. Tuy vậy, với tàu chở dầu, sự chắc chắn về thời điểm, tuyến đi và khả năng quan sát là điều rất quan trọng; khi các yếu tố này suy yếu, việc điều phối hàng hóa và đánh giá rủi ro hàng hải trở nên phức tạp hơn ^[8][12].

Iran có thể kiểm soát lâu dài Eo biển Hormuz không?

Từ các nguồn hiện có, kết luận cân bằng là Iran có khả năng gây gián đoạn, nhưng việc duy trì quyền kiểm soát hoàn toàn và bền vững trong thời gian dài sẽ khó hơn nhiều ^[6][8].

Phân tích của Al Jazeera Centre for Studies cho rằng việc mở lại Eo biển Hormuz có thể khả thi về mặt quân sự, nhưng nhiều khả năng sẽ tốn kém và mất thời gian ^[6]. Cùng phân tích này nhận định việc triệt tiêu các mối đe dọa dai dẳng đối với tàu thuyền có thể kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng, khiến kiểm soát dài hạn trở nên khó thực tế ^[6].

Vì vậy, rủi ro thực tế hơn có thể là gián đoạn lặp lại: lúc số lượt tàu hiện trên AIS giảm, lúc tàu bị buộc đi qua hành lang kiểm soát, lúc các chuyến đi semi-dark tăng lên, và mỗi lần như vậy lại tạo thêm một cú sốc bất định cho vận tải biển và thị trường năng lượng ^[6][8][12].

Những dấu hiệu nên theo dõi

Để đánh giá mức độ căng thẳng quanh Hormuz, các chỉ báo sau đáng chú ý:

• Số lượt tàu qua eo biển có thể quan sát qua AIS giảm mạnh và kéo dài ^[12].
• Tàu phải đi qua hành lang có kiểm soát thay vì các luồng hàng hải mở ^[8].
• Các chuyến đi semi-dark tăng, làm giảm khả năng theo dõi vị trí và hướng di chuyển của tàu ^[8].
• Cơ chế tiếp cận chọn lọc xuất hiện rõ hơn, trong đó một số loại hàng hoặc tuyến đi được ưu tiên ^[8].
• Các cơ quan năng lượng hoặc tổ chức theo dõi thị trường phát cảnh báo liên quan đến nguy cơ đóng Hormuz ^[7].

Kết luận

Tuyên bố kiểm soát của Iran đối với Eo biển Hormuz có thể trở thành rủi ro lớn đối với nguồn cung dầu và an ninh hàng hải toàn cầu, bởi đây là tuyến từng vận chuyển trung bình 20 triệu thùng dầu mỗi ngày trong năm 2024 và có rất ít lựa chọn thay thế nếu bị đóng ^[1].

Nhưng cần phân biệt giữa tuyên bố, gây gián đoạn và kiểm soát hoàn toàn trong thời gian dài. Các nguồn hiện có cho thấy Iran có thể làm hoạt động vận tải trở nên khó khăn hơn, song duy trì một lệnh đóng cửa tuyệt đối và bền vững sẽ không đơn giản ^[6]. Dù vậy, chỉ riêng các gián đoạn hạn chế như hành lang kiểm soát, giảm lượt tàu hiện trên AIS và gia tăng chuyến đi semi-dark cũng đã đủ để làm thị trường dầu và an ninh hàng hải thêm bất ổn ^[8][12].