Eo biển Hormuz bên bờ tê liệt: Ba tàu liên quan ADNOC bị tấn công, giá dầu chịu “phụ phí rủi ro”

Sau tuyên bố của Iran rằng eo biển Hormuz sẽ tiếp tục bị đóng, một thế bế tắc ngoại giao đã nhanh chóng biến thành khủng hoảng tổng hợp về an toàn hàng hải, đối đầu quân sự và giá năng lượng.

Trong chưa đầy một tuần, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) cáo buộc ba tàu liên quan đến Tập đoàn Dầu khí Quốc gia Abu Dhabi (ADNOC) bị tấn công. Lưu lượng tàu qua eo biển từng giảm xuống dưới 10% mức bình thường. Tuy nhiên, các tuyên bố về bên nào thực sự kiểm soát tuyến hàng hải này, cũng như trách nhiệm cụ thể trong một số vụ tấn công, vẫn chưa được các nguồn độc lập xác nhận đầy đủ.

Ba vụ tấn công nhằm vào tàu liên quan ADNOC

UAE cho biết một tàu liên quan ADNOC bị tấn công khi đi qua eo biển Hormuz vào ngày 14/8, đánh dấu vụ việc thứ ba tương tự trong chưa đầy một tuần. ADNOC nói không có người bị thương trong vụ mới nhất và tình hình đã được kiểm soát.

Trước đó, ADNOC xác nhận hai tàu của tập đoàn bị tấn công khi đang đi qua eo biển nhưng không công bố thêm chi tiết về hoạt động. UAE sau đó quy trách nhiệm cho Iran, đồng thời yêu cầu Tehran chấm dứt các hành động nhằm vào tàu thương mại và mở lại hoàn toàn eo biển.

Tác động của các vụ việc không chỉ nằm ở thiệt hại vật chất hay việc chậm lịch trình. Các hãng vận hành tàu chở dầu, thủy thủ đoàn và doanh nghiệp kinh doanh năng lượng phải đánh giá lại rủi ro khi đi qua tuyến hàng hải hẹp này. Mỗi vụ tấn công mới đều có thể khiến lưu lượng tàu giảm thêm và đẩy chi phí vận chuyển dầu thô tăng cao.

Hoạt động hàng hải tiến gần trạng thái đình trệ

Một báo cáo về tình hình giao thông trên eo biển cho biết lưu lượng tàu từng xuống dưới 10% mức bình thường. Khi đó, Iran cũng cảnh báo các tàu chỉ nên di chuyển trong tuyến mà nước này gọi là lãnh hải của mình. Đến ngày 17/8, hoạt động của các tàu chở dầu vẫn chậm lại trong dịp cuối tuần, trong khi Mỹ và Iran chưa đạt được thỏa thuận hòa bình.

“Đóng cửa” không nhất thiết có nghĩa mọi tàu đều hoàn toàn không thể đi qua. Trên thực tế, điều này có thể biểu hiện qua việc tàu phải tạm dừng, neo chờ, đổi hướng hoặc chỉ được lưu thông trong điều kiện bị hạn chế nghiêm ngặt.

Dữ liệu hàng hải và cách các bên mô tả tình trạng “đóng hoàn toàn” vẫn chưa thống nhất. Vì vậy, đánh giá thận trọng nhất hiện nay là hoạt động vận tải thương mại đã bị thu hẹp nghiêm trọng, nhưng mức độ lưu thông thực tế vẫn cần được kiểm chứng liên tục bằng dữ liệu tàu theo thời gian thực.

Iran gắn việc mở cửa với nhượng bộ của Mỹ

Các quan chức Iran cho biết eo biển Hormuz sẽ không được mở lại trước khi Mỹ thay đổi chính sách. Những điều kiện được nêu gồm chấm dứt chiến tranh, dỡ bỏ phong tỏa hải quân và các lệnh trừng phạt của Mỹ, cũng như rút lực lượng Mỹ khỏi khu vực.

Phía Iran cũng tuyên bố eo biển này “sẽ vẫn thuộc về Iran”. Tuyên bố chính trị và quân sự đó không phản ánh đầy đủ thực tế địa lý và quản lý của tuyến hàng hải, vốn liên quan đến cả Iran và Oman. Các bài tường thuật đồng thời cho biết quyền quản lý và kiểm soát hoạt động hàng hải trên eo biển vẫn là vấn đề tranh chấp; không thể chỉ dựa vào tuyên bố công khai của một bên để xác nhận.

Vì vậy, tranh cãi hiện nay có ít nhất hai tầng. Thứ nhất là liệu tàu thương mại có thể đi qua an toàn và liên tục hay không. Thứ hai là liệu bất kỳ bên nào có quyền đơn phương quyết định số phận của toàn bộ tuyến hàng hải quốc tế này hay không. Hai câu hỏi đó không đồng nhất với nhau.

Phong tỏa của Mỹ và tuyên bố “lãnh thổ Mỹ” làm căng thẳng gia tăng

Mỹ cho biết sẽ tiếp tục phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran, đồng thời nói biện pháp này có thể được duy trì vô thời hạn và Washington sẽ tăng sức ép kinh tế.

Trong bối cảnh đó, Tổng thống Donald Trump nói Mỹ sẽ “sớm” tuyên bố eo biển Hormuz là lãnh thổ Mỹ sau khi đánh bại Iran.

Tuyên bố lập tức vấp phải phản ứng. Eo biển nằm giữa Iran và Oman, còn Mỹ không có quyền tài phán hiện hữu đối với tuyến hàng hải này. Một số bài tường thuật dẫn lời một quan chức Nhà Trắng cho rằng Trump chỉ nói đùa và chưa từng thảo luận kế hoạch như vậy với các cố vấn.

Do đó, phát biểu này hiện giống một tín hiệu chính trị nhằm gây sức ép lên Iran và thể hiện lập trường cứng rắn hơn là một chính sách đã được xây dựng với các chi tiết cụ thể.

Các nước vùng Vịnh yêu cầu khôi phục lưu thông

UAE lên án các vụ tấn công nhằm vào tàu ADNOC và nhấn mạnh rằng hoạt động vận tải thương mại cùng an toàn hàng hải phải được bảo vệ. Qatar yêu cầu eo biển được mở lại vô điều kiện và phản đối việc biến Hormuz thành công cụ gây sức ép.

Kuwait và Bahrain cũng gọi các vụ tấn công là hành vi vi phạm luật pháp quốc tế, quyền tự do hàng hải và Nghị quyết 2817 của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc. Nghị quyết được thông qua vào tháng 3, yêu cầu Iran chấm dứt các cuộc tấn công nhằm vào các quốc gia vùng Vịnh; văn bản này được các nước trong khu vực liên tục viện dẫn khi lên án những vụ việc mới.

Những phản ứng trên cho thấy tranh chấp đã vượt ra ngoài khuôn khổ đàm phán song phương Mỹ–Iran. Với các quốc gia vùng Vịnh phụ thuộc vào vận tải biển và thương mại năng lượng, việc eo biển bị cản trở kéo dài đồng nghĩa an toàn hàng hải, nguồn cung năng lượng và ổn định khu vực cùng chịu sức ép.

Giá dầu duy trì mức phụ phí rủi ro

Hoạt động hàng hải bị gián đoạn và đàm phán đình trệ khiến thị trường tính lại nguy cơ nguồn cung bị gián đoạn. Trong phiên giao dịch đầu ngày 17/8, hợp đồng dầu Brent giao sau ở mức khoảng 88,72 USD/thùng. Theo các bài tường thuật, dầu Brent và dầu thô Mỹ đều tăng hơn 5% trong tuần trước, trong bối cảnh tàu ADNOC bị tấn công và các cơ sở năng lượng khác trong khu vực hứng chịu các vụ tấn công.

Mức giá này không có nghĩa khủng hoảng Hormuz đã ngay lập tức gây ra tình trạng thiếu dầu toàn cầu theo cùng tỷ lệ. Nó phản ánh kỳ vọng của thị trường về nguy cơ chậm vận chuyển, phí bảo hiểm tăng, xung đột quân sự leo thang và đàm phán thất bại.

Nếu lưu lượng tàu tiếp tục ở mức thấp hoặc một tàu thương mại khác bị tấn công, giá dầu có thể tiếp tục duy trì phần bù địa chính trị đáng kể.

Ba chỉ dấu cần theo dõi

Trong ngắn hạn, có ba chỉ dấu quan trọng:

• Lưu lượng tàu thực tế: Các bên có cách diễn giải khác nhau về “đóng cửa” và “kiểm soát”. Dữ liệu hàng hải theo thời gian thực sẽ cho thấy rõ hơn liệu eo biển có đang trở lại trạng thái bình thường hay không.
• Các vụ tấn công mới nhằm vào tàu thương mại: Vụ việc thứ ba liên quan đến tàu ADNOC cho thấy rủi ro không phải sự cố đơn lẻ. Những vụ tấn công tiếp theo có thể làm chủ tàu và thủy thủ đoàn càng e ngại việc đi qua tuyến này.
• Khả năng Mỹ và Iran nối lại đàm phán thực chất: Iran gắn việc mở lại eo biển với các nhượng bộ của Mỹ, trong khi Washington vẫn duy trì phong tỏa và sức ép kinh tế. Khoảng cách giữa các điều kiện của hai bên khiến khả năng khôi phục hàng hải còn nhiều bất định.

Kết luận rõ ràng nhất lúc này không phải là eo biển Hormuz đã hoàn toàn nằm dưới sự kiểm soát của một bên. Điều chắc chắn hơn là hoạt động qua eo biển đã bị thu hẹp nghiêm trọng, tàu thương mại vẫn đối mặt nguy cơ bị tấn công, Mỹ và Iran đang sử dụng tuyến hàng hải này như một công cụ đàm phán và gây sức ép, còn thị trường năng lượng tiếp tục định giá cho sự bất ổn đó.