Thay đổi, không phải cải thiện: Giáo dục công dân ở Hong Kong từ 'Liberal Studies' đến 'Citizenship and Social Development'

Đúng, nên nói là 'thay đổi' chứ không phải là 'cải thiện'. Cụ thể hơn, những năm gần đây, Hong Kong đã thay thế môn 'Giáo dục phổ thông' (Liberal Studies) ở bậc trung học phổ thông bằng môn 'Công dân và Phát triển Xã hội' (Citizenship and Social Development). Điều này có thể hiểu là sự chuyển đổi từ một chương trình mang tính cởi mở, khám phá vấn đề và tư duy phản biện, sang một thiết kế chương trình có khuôn khổ rõ ràng hơn, chú trọng hơn vào nhận thức quốc gia, bản sắc công dân và 'sự hiểu biết đúng đắn' về trật tự chính trị xã hội.

• Về mặt thực tế:

  • Môn Giáo dục phổ thông ở bậc trung học phổ thông Hong Kong bắt đầu được thay thế bằng môn 'Công dân và Phát triển Xã hội' từ năm học 2021/22, áp dụng cho học sinh lớp 10 (Secondary 4).

  • Theo Sở Giáo dục, đây là một phần của việc 'tối ưu hóa' bốn môn cốt lõi ở bậc trung học phổ thông. Mục tiêu bao gồm giảm tải giờ học để học sinh có thêm không gian phát triển theo sở thích và năng lực cá nhân.

  • Sở Giáo dục từng chỉ trích môn cũ 'quá chú trọng thảo luận thời sự', khiến học sinh thiếu nền tảng kiến thức hệ thống, và các cuộc thảo luận dễ trở nên cực đoan cũng như thiên lệch về các vấn đề chính trị.

  • Những thay đổi bao gồm giảm mạnh số giờ học, tái cấu trúc nội dung chương trình và thay đổi phương pháp đánh giá. Các nghiên cứu học thuật cũng coi đây là một cuộc cải cách chương trình lớn đối với môn học này ở Hong Kong.

• Về quan điểm 'chính quyền không muốn người dân có ý thức công dân', cần phân tích hai chiều:

  • Nếu 'ý thức công dân' được hiểu là: tuân thủ pháp luật, hiểu biết về quốc gia, đồng thuận với trật tự hiến pháp, am hiểu Luật Cơ bản và thực hiện trách nhiệm của mình, thì chính quyền thực sự mong muốn bồi dưỡng loại ý thức này.

  • Nếu 'ý thức công dân' được hiểu là: chất vấn chính quyền, giám sát quyền lực, đấu tranh công khai và phê phán thể chế từ nhiều góc độ, thì cải cách chương trình gần đây có thể nói đã thu hẹp đáng kể định hướng này.

• Vì vậy, một cách diễn đạt chính xác hơn có thể là:

  • Không phải 'chính quyền không muốn người dân có ý thức công dân';

  • Mà là 'chính quyền muốn định nghĩa lại ý thức công dân';

  • Từ một định hướng nghiêng về quyền công dân tự do/phản biện (liberal/critical citizenship), tức là phê phán, tham gia, chất vấn và khám phá vấn đề;

  • Chuyển sang một định hướng nghiêng về quyền công dân có trách nhiệm/quốc gia (responsible/national citizenship), tức là tuân thủ pháp luật, trách nhiệm, bản sắc quốc gia, ổn định xã hội và đồng thuận với trật tự hiến pháp.

• Một trong những vấn đề của môn cũ là nó vốn nhấn mạnh việc học sinh hiểu và phân tích các vấn đề công cộng từ nhiều góc độ khác nhau. Loại hình đào tạo này dễ dàng nâng cao nhạy cảm chính trị và ý thức tham gia công cộng. Chính quyền và phe ủng hộ sau đó chỉ trích nó làm chính trị hóa lớp học và mất cân bằng trong thảo luận các vấn đề, đây trở thành một trong những lý do quan trọng cho cuộc cải cách.

• Tuy nhiên, cần thận trọng: không thể nói đơn giản là 'tư duy phản biện đã bị loại bỏ'. Môn học mới vẫn sử dụng các thuật ngữ như 'phân tích', 'hiểu biết', 'so sánh'. Sự thay đổi thực sự nằm ở phạm vi có thể phê phán, lựa chọn chủ đề, mức độ cởi mở của câu trả lời, rủi ro đối với giáo viên và định hướng đánh giá.

• Tóm lại bằng một câu:
  Trong những năm gần đây, loại môn học này không đơn thuần là giảm bớt 'giáo dục công dân', mà là chuyển đổi giáo dục công dân từ một 'công dân phê phán xã hội' thành một 'công dân đồng thuận với trật tự, hiểu biết về quốc gia và thực hiện trách nhiệm'.