Trung Quốc ‘đóng băng’ xuất khẩu vonfram sang Nhật Bản, phơi bày cuộc chiến khoáng sản toàn cầu

Ngòi nổ: Vũ khí hóa kiểm soát xuất khẩu lưỡng dụng

Bộ Thương mại Trung Quốc đã hành động vào hai mốc thời gian cụ thể. Ngày 6 tháng 1 năm 2026, Thông báo số 1 năm 2026 siết chặt kiểm soát xuất khẩu đối với 'các mặt hàng lưỡng dụng quân sự - dân sự' đến Nhật Bản . Ngày 24 tháng 2, Trung Quốc đưa 20 công ty Nhật Bản vào danh sách kiểm soát xuất khẩu và cấm xuất khẩu các sản phẩm lưỡng dụng cho các thực thể này .

Các nhà phân tích tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) nhận định đây là đòn đáp trả trực tiếp những bình luận của bà Suga về Đài Loan, và lưu ý rằng vòng kiểm soát lần này gắn trực tiếp hạn chế xuất khẩu với một tranh chấp an ninh, thay vì một bất đồng thương mại thông thường . Các sản phẩm vonfram bị cấm—đặc biệt là cacbua vonfram và bột vonfram—là những nguyên liệu đầu vào không thể thay thế cho ngành máy công cụ, ô tô và cơ khí chính xác của Nhật Bản, nơi chúng được dùng để sản xuất dụng cụ cắt và linh kiện chịu mài mòn .

Động thái leo thang có chủ đích này nằm trên nền tảng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu vonfram rộng hơn mà Bắc Kinh đã áp đặt từ tháng 2 năm 2025, khi nước này chuyển vonfram cùng với tellurium, bismuth, molypden và indium sang cơ chế xuất khẩu dựa trên giấy phép, thay thế cho cách quản lý hạn ngạch cũ . Những biện pháp kiểm soát trước đó đã khiến xuất khẩu amoni paratungstat (APT) của Trung Quốc sụt giảm gần 70%, từ 782 tấn năm 2024 xuống chỉ còn 243 tấn trong 11 tháng đầu năm 2025 .

'Ván bài' của Nhật Bản: Đa dạng hóa, tái chế và liên minh

Phản ứng của Nhật Bản dựa trực tiếp trên kinh nghiệm từ lệnh cấm vận đất hiếm năm 2010, khi việc Trung Quốc cắt nguồn cung đã gây ra một cú sốc tăng giá gấp mười lần và buộc nước này phải đại tu toàn bộ chiến lược tìm nguồn nguyên liệu quan trọng .

Sumitomo Electric Industries, một trong những tập đoàn công nghiệp lớn nhất Nhật Bản, tuyên bố sẽ ngừng hoàn toàn việc thu mua nguyên liệu vonfram thô từ Trung Quốc, thay thế bằng nhập khẩu từ Hoa Kỳ và một nỗ lực lớn vào tái chế vonfram phế liệu . Các tập đoàn Nhật Bản đang tích cực thu gom phế liệu vonfram từ cả Mỹ và châu Âu, đồng thời mở rộng các cơ sở tái chế để thu hồi vonfram từ các dụng cụ cắt đã hết vòng đời .

Ở cấp độ chính sách, Nhật Bản đang tăng cường hợp tác với cả EU và Mỹ. Trọng tâm là Liên minh Nguyên liệu Thô Quan trọng EU-Nhật Bản được đề xuất, sẽ tập hợp các nguồn lực tài chính, phối hợp dự trữ và cung cấp các bảo lãnh mua hàng cùng các khoản vay ưu đãi cho các dự án đa dạng hóa chung .

Nước cờ của EU: Kho dự trữ chiến lược chưa từng có

Liên minh châu Âu cũng đã hành động song song. Vào tháng 5 năm 2026, EU đã đưa vonfram, đất hiếm và gali vào danh sách rút gọn cho kho dự trữ khoáng sản quan trọng phối hợp đầu tiên của khối, một dự án được thiết kế để giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc đối với các nguyên liệu thiết yếu cho quốc phòng, chất bán dẫn và quá trình chuyển đổi năng lượng . Các quan chức EU đang đàm phán với các cảng lớn—bao gồm Rotterdam, cảng lớn nhất châu Âu—để đặt các cơ sở lưu trữ này .

Kế hoạch dự trữ này có một xương sống chính sách vững chắc. Vào tháng 2 năm 2026, EU, Mỹ và Nhật Bản đã ký một cam kết chung nhằm 'xác định các lĩnh vực hợp tác để kích thích nhu cầu và đa dạng hóa nguồn cung', cam kết hỗ trợ các dự án khai thác, tinh chế và tái chế bên ngoài Trung Quốc cũng như chia sẻ thông tin về dự trữ . Ủy ban châu Âu cũng đã phát tín hiệu về kế hoạch thành lập một trung tâm mua sắm chung và dự trữ chiến lược cho nguyên liệu thô quan trọng, được truyền cảm hứng rõ ràng từ mô hình của Nhật Bản .

Cú sốc giá: Thị trường hấp thụ lệnh ngừng cung ứng ra sao

Hậu quả về giá cả là cực kỳ nghiêm trọng. Trung Quốc sản xuất hơn 80% lượng vonfram của thế giới và chiếm khoảng 80% nguồn cung APT toàn cầu . Năm 2025, Bắc Kinh đã cắt giảm hạn ngạch khai thác trong nước 6,5%, từ 62.000 tấn xuống còn 58.000 tấn, trong khi khối lượng xuất khẩu lao dốc .

Giá APT tại châu Âu đã đạt 430 USD trên một đơn vị tấn hệ mét (mtu) vào ngày 18 tháng 6 năm 2025, tăng 30,3% so với đầu năm . Đến tháng 9 năm 2025, giá đã leo lên mức 580–650 USD/mtu, tăng 86,4% từ đầu năm đến nay . Giá các sản phẩm vonfram nội địa Trung Quốc đã tăng vọt hơn 200% trong năm 2025, do sự kết hợp của kiểm soát xuất khẩu, cắt giảm hạn ngạch khai thác và nhu cầu quân sự gia tăng .

Đến tháng 4 năm 2026, giá đã phá vỡ thêm các kỷ lục mới, với nguồn cung được mô tả là 'căng như dây đàn' . Một phân tích vào tháng 5 năm 2026 từ Viện Quan hệ Quốc tế Thụy Điển xác nhận rằng các hạn chế xuất khẩu khoáng sản của Trung Quốc đã gây ra 'sự sụt giảm tạm thời đáng kể về khối lượng xuất khẩu' và 'giá tăng mạnh' trên nhiều loại khoáng sản quan trọng, với một số sự sụt giảm được chứng minh là vĩnh viễn .

Lệnh đóng băng này không phải là một sự cố đơn lẻ. Nó nối tiếp một khuôn mẫu mà Trung Quốc đã thiết lập từ năm 2011, khi nước này cấm xuất khẩu đất hiếm sang Nhật Bản sau một tranh chấp lãnh thổ trên biển, và củng cố một kỷ nguyên mà ở đó các khoáng sản quan trọng hoạt động như những công cụ gây sức ép địa chính trị . Đối với Nhật Bản và EU, cuộc chạy đua hiện tại để đa dạng hóa và dự trữ là một sự thừa nhận rằng các chuỗi cung ứng được xây dựng trên một nhà sản xuất thống trị duy nhất không còn khả thi trong bối cảnh thương mại đang ngày càng bị vũ khí hóa.