Chuyến thăm Eswatini của Tổng thống Đài Loan Lại Thanh Đức không chỉ là một hoạt động ngoại giao song phương. Nó đặt cùng lúc ba vấn đề lên bàn: Đài Loan có thể duy trì tiếp xúc cấp nguyên thủ với các nước có quan hệ ngoại giao hay không, Trung Quốc tìm cách thu hẹp không gian quốc tế của Đài Loan ra sao, và Mỹ có xem tranh cãi về giấy phép bay là sự chính trị hóa quy tắc hàng không dân dụng hay không.^[5][8][10]

Diễn biến chính: chuyến đi bị hoãn rồi vẫn diễn ra

Theo Thông tấn xã Trung ương Đài Loan CNA, ông Lại ban đầu dự kiến thăm Vương quốc Eswatini ở châu Phi từ 22-27/4/2026. Tuy nhiên, Seychelles, Mauritius và Madagascar đã đột ngột hủy giấy phép bay cho chuyên cơ tổng thống, khiến Văn phòng Tổng thống Đài Loan quyết định tạm hoãn lịch trình; bài báo gắn việc này với sự can thiệp từ Trung Quốc.^[5]

Sau khi lịch trình được điều chỉnh, ông Lại vẫn đến Eswatini vào ngày 2/5, giờ Đài Bắc, để bắt đầu chuyến thăm cấp nhà nước. Văn phòng Tổng thống Đài Loan cho biết chuyến đi xoay quanh ba trọng tâm: cùng thịnh vượng về an ninh, kinh tế và kỹ thuật số, nhằm làm sâu sắc quan hệ Đài Loan - Eswatini.^[5]

Vì sao Bắc Kinh phản ứng mạnh?

Điểm khiến Trung Quốc không hài lòng không chỉ nằm ở địa điểm Eswatini. Vấn đề nhạy cảm hơn là hình ảnh tổng thống Đài Loan xuất hiện với tư cách nguyên thủ tại một nước có quan hệ ngoại giao với Đài Bắc.^[8]

Trước chuyến đi, Văn phòng Sự vụ Đài Loan của Trung Quốc tuyên bố kiên quyết phản đối mọi hành động mà Bắc Kinh cho là nhằm tạo ra “hai Trung Quốc”, “một Trung Quốc, một Đài Loan” hoặc “Đài Loan độc lập” trên trường quốc tế.^[8]

Bộ Ngoại giao Đài Loan đáp lại rằng Đài Loan có quyền tự chủ lựa chọn việc giao lưu và phát triển quan hệ với các nước, không chấp nhận bất kỳ quốc gia nào can thiệp hoặc chèn ép vì bất kỳ lý do nào. Cơ quan này cũng nói việc tổng thống Đài Loan công du phù hợp thông lệ quốc tế và là chuyện thường lệ.^[8]

Nói ngắn gọn, khác biệt nằm ở cách nhìn: Đài Bắc xem đây là ngoại giao bình thường với đối tác có quan hệ chính thức; Bắc Kinh đặt sự kiện vào khung “một Trung Quốc” và lo ngại nó làm nổi bật sự hiện diện quốc tế của Đài Loan.^[8]

Vì sao tranh cãi giấy phép bay khiến vụ việc vượt khỏi khuôn khổ hai bờ?

Nếu chỉ là tuyên bố qua lại, đây có thể vẫn là một tranh cãi ngoại giao quen thuộc. Nhưng lần này, điểm nghẽn lại nằm ở giấy phép bay cho chuyên cơ.

Ngày 24/4, Bộ Ngoại giao Đài Loan cho biết chính quyền và Quốc hội Mỹ đã liên tiếp bày tỏ quan ngại về việc chuyến thăm Eswatini theo kế hoạch của ông Lại bị cản trở, đồng thời thúc giục Trung Quốc ngừng gây sức ép với Đài Loan.^[10]

Bộ Ngoại giao Đài Loan dẫn lời Bộ Ngoại giao Mỹ cho rằng các nước liên quan đã hành động theo chỉ đạo của Trung Quốc, can thiệp vào sự an toàn và phẩm giá của chuyến công du thường lệ của quan chức Đài Loan. Phía Mỹ cũng nhấn mạnh rằng các nước quản lý vùng thông báo bay, tức FIR, đối với không phận quốc tế trong phạm vi vượt xa vùng trời chủ quyền trên lãnh thổ của họ; trách nhiệm đó nhằm bảo đảm an toàn hàng không, chứ không phải làm công cụ chính trị cho Bắc Kinh.^[10]

Với cách hiểu này, vấn đề không chỉ là một máy bay có được phép bay qua hay không. Câu hỏi lớn hơn là liệu cơ chế quản lý hàng không dân dụng quốc tế có bị dùng như một đòn bẩy chính trị hay không.^[10]

Vì sao Mỹ công khai ủng hộ Đài Loan?

Lý do đầu tiên là Washington xem chuyến đi này là hoạt động thường lệ. Khi trả lời CNA, Bộ Ngoại giao Mỹ nói Đài Loan là đối tác đáng tin cậy và có năng lực của Mỹ cũng như nhiều nước khác; chuyến thăm Eswatini của tổng thống Đài Loan là chuyến thăm thường lệ và không nên bị chính trị hóa.^[5]

Phía Mỹ cũng nêu rằng mọi tổng thống Đài Loan được bầu cử dân chủ đều từng ra nước ngoài thăm các nước có quan hệ ngoại giao với Đài Loan. Người tiền nhiệm của ông Lại, bà Thái Anh Văn, từng thăm Eswatini vào năm 2018 và 2023, nên các lịch trình như vậy không nên bị chính trị hóa.^[5]

Lý do thứ hai là Mỹ đặt sự việc vào khung phản đối cưỡng ép. Theo Bộ Ngoại giao Đài Loan, phía Mỹ cho rằng đây là một ví dụ khác về việc Bắc Kinh tiếp tục đe dọa Đài Loan và những bên ủng hộ Đài Loan trên toàn cầu, đồng thời thúc giục Bắc Kinh chấm dứt sức ép quân sự, ngoại giao và kinh tế, chuyển sang đối thoại có ý nghĩa.^[10]

Eswatini có ý nghĩa gì trong câu chuyện này?

Eswatini là một đối tác ngoại giao của Đài Loan tại châu Phi. Vì vậy, chuyến thăm của ông Lại được Đài Bắc đặt trong mục tiêu duy trì và làm sâu sắc quan hệ hữu nghị song phương, với ba trục hợp tác về an ninh, kinh tế và kỹ thuật số.^[5]

Tầm quan trọng của Eswatini vì thế không chỉ nằm ở vị trí địa lý. Với Đài Loan, đây là một không gian để duy trì quan hệ ngoại giao chính thức và ngoại giao nguyên thủ. Với Trung Quốc, những tương tác như vậy dễ bị đặt vào lập luận phản đối “hai Trung Quốc” hoặc “một Trung Quốc, một Đài Loan”. Với Mỹ, vụ việc trở thành phép thử xem liệu sức ép chính trị có được truyền qua bên thứ ba và cơ chế quản lý bay để hạn chế hoạt động đối ngoại của Đài Loan hay không.^[5][8][10]

Ba cách đọc vụ việc

• Từ phía Đài Loan: Tổng thống thăm nước có quan hệ ngoại giao là hoạt động ngoại giao bình thường. Bộ Ngoại giao Đài Loan nhấn mạnh Đài Loan có quyền tự chủ giao lưu với thế giới và không chấp nhận can thiệp hay chèn ép từ bên ngoài.^[8]
• Từ phía Trung Quốc: Bắc Kinh phản đối những hành động mà họ xem là tạo ra “hai Trung Quốc”, “một Trung Quốc, một Đài Loan” hoặc “Đài Loan độc lập”, nên chuyến thăm cấp nguyên thủ của Đài Loan bị chính trị hóa mạnh.^[8]
• Từ phía Mỹ: Washington xem chuyến đi là thường lệ, đồng thời coi tranh cãi giấy phép bay là vấn đề liên quan đến an toàn hàng không, hệ thống hàng không dân dụng quốc tế và sức ép của Bắc Kinh đối với Đài Loan.^[5][10]

Tóm lại, chuyến thăm Eswatini của ông Lại Thanh Đức trở thành tâm điểm Mỹ - Trung vì nó nằm ở giao điểm của ngoại giao nguyên thủ Đài Loan, lập trường “một Trung Quốc” của Bắc Kinh và quan ngại của Washington về việc chính trị hóa quản lý hàng không. Một lịch trình song phương vì thế đã được phóng chiếu thành cuộc tranh luận rộng hơn về không gian ngoại giao của Đài Loan và cách các quy tắc quốc tế được sử dụng.^[5][8][10]