Khởi nghĩa Nghĩa Hòa Đoàn bùng nổ vì đâu?

Khởi nghĩa Nghĩa Hòa Đoàn hình thành từ nhiều sức ép đan xen ở Trung Quốc cuối đời Thanh, chứ không phải do một sự kiện đơn lẻ. Sự bất mãn với ảnh hưởng nước ngoài gặp thêm tình trạng nghèo khó, thiên tai và xung đột giữa các cộng đồng địa phương với nhà truyền giáo và người cải đạo sang Cơ Đốc giáo.1513

Ảnh hưởng nước ngoài và cảm giác mất quyền tự chủ

Đến cuối thế kỷ XIX, các cường quốc nước ngoài đã giành được nhiều đặc quyền và nhượng bộ tại Trung Quốc. Những cuộc xung đột trước đó, trong đó có Chiến tranh Nha phiến, cùng các biến động trong nước làm suy yếu nhà Thanh. Một số cơ chế như quyền tài phán ngoài lãnh thổ còn khiến một bộ phận người nước ngoài không chịu sự xét xử thông thường của chính quyền Trung Quốc.1

Những sức ép đó góp phần làm gia tăng sự phẫn nộ trước việc nước ngoài can thiệp, cũng như cảm giác Trung Quốc đang mất dần quyền kiểm soát.112

Tranh chấp quanh hoạt động truyền giáo làm căng thẳng địa phương

Ở một số nơi, hoạt động truyền giáo trở thành tâm điểm bất hòa. Tranh chấp giữa nhà truyền giáo, người cải đạo và cư dân xung quanh có thể liên quan đến tập tục địa phương, quan hệ trong cộng đồng và sự bảo hộ pháp lý dành cho người cải đạo. Những mâu thuẫn này góp phần khiến các cơ sở Cơ Đốc giáo và người Trung Quốc theo đạo trở thành mục tiêu thù địch của Nghĩa Hòa Đoàn.51314

Đây là một phần của làn sóng chống ảnh hưởng nước ngoài rộng lớn hơn: phản đối hoạt động truyền giáo đan xen với sự bất mãn về quyền lực và ảnh hưởng của nước ngoài tại Trung Quốc.114

Nghèo khó và thiên tai bồi thêm bất mãn

Tình trạng nghèo khó và thiên tai liên tiếp làm tăng thêm gánh nặng, đặc biệt ở miền Bắc Trung Quốc.5 Cuối thập niên 1890, hạn hán rồi lũ lụt gây tổn hại sinh kế; các tài liệu về phong trào ghi nhận khó khăn ở Sơn Đông là một trong những yếu tố giúp Nghĩa Hòa Đoàn thu hút thêm người ủng hộ.216

Tuy vậy, khó khăn kinh tế hay thiên tai tự chúng không giải thích toàn bộ cuộc khởi nghĩa. Chúng làm bất mãn thêm sâu sắc ở những nơi vốn đã chịu sức ép từ ảnh hưởng nước ngoài và xung đột địa phương.516

Sự hậu thuẫn trong triều đình khiến khủng hoảng lan rộng

Diễn biến cuộc nổi dậy cũng thay đổi khi các thế lực chống nước ngoài trong triều đình nhà Thanh gia tăng ảnh hưởng. Theo Britannica, năm 1898, phe bảo thủ chống nước ngoài giành quyền kiểm soát chính quyền và thuyết phục Nghĩa Hòa Đoàn tạm gác việc chống triều Thanh để hợp lực chống người nước ngoài.5 Sự liên kết chính trị này góp phần biến một phong trào bắt nguồn từ những căng thẳng địa phương và khu vực thành một cuộc khủng hoảng lớn hơn.

Tóm lại

Khởi nghĩa Nghĩa Hòa Đoàn bắt nguồn từ sự can thiệp của nước ngoài, xung đột địa phương xoay quanh hoạt động truyền giáo, khó khăn vật chất và thiên tai. Sự hậu thuẫn của các thế lực chống nước ngoài trong triều đình nhà Thanh càng đẩy căng thẳng leo thang. Những yếu tố kết hợp này giúp lý giải vì sao phong trào lớn mạnh ở miền Bắc Trung Quốc và mở rộng thành cuộc nổi dậy lớn vào khoảng năm 1900.1516