Khủng hoảng bài ngoại tại Nam Phi 2026: Hơn 160.000 người tị nạn, phong trào March and March và gói hỗ trợ hồi hương của Ghana

Bài viết này tổng hợp các diễn biến chính đã được kiểm chứng dựa trên các báo cáo từ Human Rights Watch, Reuters, BBC, France 24, The New York Times và nhiều hãng tin châu Phi khác.

Phong trào March and March và các cuộc biểu tình trên toàn quốc

Nhóm chống người nhập cư March and March — một tổ chức xã hội dân sự Nam Phi được thành lập vào tháng 3 năm 2024 — đã leo thang hoạt động mạnh mẽ trong năm 2026 . Hàng trăm thành viên đã tuần hành tại Pretoria vào tháng 4 năm 2026, yêu cầu những người di cư không có giấy tờ rời khỏi đất nước . Nhóm này đặt ra hạn chót ngày 30 tháng 6 năm 2026 cho những người nước ngoài không có giấy tờ phải rời đi .

Vào đúng ngày đó, hàng ngàn người đã tuần hành tại các thành phố lớn trên khắp Nam Phi, do March and March vận động. Các cuộc tuần hành hầu hết diễn ra trong hòa bình nhưng cũng xảy ra bạo lực và cướp bóc lẻ tẻ . Các nhà tổ chức đe dọa sẽ tiếp tục tổ chức biểu tình hàng tuần .

Human Rights Watch ghi nhận các cuộc tấn công của dân phòng

Vào ngày 20 tháng 5 năm 2026, Human Rights Watch đã ghi nhận rằng các nhóm dân phòng ở Nam Phi đã thực hiện các vụ tấn công bài ngoại bạo lực nhằm vào công dân nước ngoài châu Phi và châu Á trong tháng 4 và tháng 5 năm 2026, với rất ít hoặc không có phản ứng thích đáng từ cảnh sát và chính quyền. HRW đặc biệt chỉ ra phong trào March and March là động lực chính của các vụ tấn công này .

Các nhóm dân phòng đã đi từng nhà ở Johannesburg và Durban để truy tìm người di cư bất hợp pháp, thường xuyên hành hung những người họ tìm thấy . Những lời khai được EL PAÍS thu thập mô tả các nhóm đàn ông Nam Phi xông vào các khu phố của người nhập cư. Một nạn nhân cho biết: "Ngay trước mặt cảnh sát, họ vẫn có thể đánh bạn và không ai bảo vệ bạn" .

Quy mô di dời và hồi hương

Bất ổn chống người di cư đã buộc hơn 160.000 người phải rời khỏi Nam Phi tính đến cuối tháng 7 năm 2026, theo France 24 . Kenya, Malawi, Nigeria và Uganda đã khởi xướng các nỗ lực hồi hương . Ít nhất 4 người di cư được xác nhận đã thiệt mạng trong các vụ bạo lực, mặc dù một số chính phủ nước ngoài cho rằng con số này còn cao hơn .

Hơn 50.000 người di cư không giấy tờ đã được hồi hương từ Nam Phi chỉ trong một tháng tại đỉnh điểm của cuộc đàn áp, theo nhiều báo cáo theo dõi cuộc di cư hàng loạt . Chính phủ Nam Phi đã tăng cường các hành động thực thi trong bối cảnh chiến dịch do March and March lãnh đạo, góp phần vào cuộc tháo chạy tổng thể .

Kế hoạch sơ tán và gói hỗ trợ của Ghana

Ghana đã triển khai một chiến dịch sơ tán tự nguyện nhiều giai đoạn cho công dân của mình. Chính phủ đã công bố gói hỗ trợ toàn diện "Chào mừng trở về" (Welcome Home) bao gồm:

• Khoản trợ cấp tái hòa nhập 5.000 GH¢ cho mỗi người hồi hương
• Phụ cấp đi lại và vận chuyển 500 GH¢
• Các mặt hàng cứu trợ từ Cơ quan Quản lý Thảm họa Quốc gia (NADMO)
• Đăng ký miễn phí theo Chương trình Bảo hiểm Y tế Quốc gia (NHIS)
• Dịch vụ tư vấn tâm lý xã hội
• Hỗ trợ tìm kiếm việc làm và cơ hội kinh doanh

Giai đoạn đầu tiên đã sơ tán khoảng 300 công dân vào tháng 5 năm 2026 . Trong giai đoạn thứ hai, được công bố vào cuối tháng 7, ước tính có thêm 1.000 người Ghana đã được sơ tán, với sự hỗ trợ từ ông trùm kinh doanh Ibrahim Mahama . Tổng kế hoạch sơ tán dự kiến sẽ đưa gần 2.000 người hồi hương . Người dân Ghana cũng đã đệ đơn lên Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) vào ngày 22 tháng 7 năm 2026, yêu cầu điều tra về bạo lực bài ngoại . Nam Phi đã bác bỏ đơn kiến nghị này .

Diễn biến ngoại giao căng thẳng với Nigeria

Vào ngày 24 tháng 7 năm 2026, Tổng thống Cyril Ramaphosa đã cử một phái đoàn đặc biệt tới Abuja do Bộ trưởng Bộ Quan hệ và Hợp tác Quốc tế Nam Phi, Ronald Lamola, dẫn đầu để giải quyết cuộc khủng hoảng . Phái đoàn đến trong bối cảnh dư luận phẫn nộ trước các cáo buộc tra tấn và giết hại công dân Nigeria Chika Ibe bởi cảnh sát Nam Phi ở Cape Town .

Tổng thống Bola Tinubu đã từ chối gặp trực tiếp phái đoàn Nam Phi và chỉ đạo họ gặp Bộ trưởng Ngoại giao, Đại sứ Sola Enikanolaiye . Nhiều hãng tin Nigeria (Punch, Sahara Reporters, ThisDay, Arise TV) đã xác nhận việc từ chối này . Một số nguồn tin sau đó cho biết Tinubu cuối cùng đã đồng ý gặp phái viên sau một cuộc điện đàm với Ramaphosa .

Sự bế tắc ngoại giao này đánh dấu một trong những căng thẳng nghiêm trọng nhất giữa hai nền kinh tế lớn nhất châu Phi trong nhiều năm qua .

Phản ứng của quốc tế và các tổ chức đa phương

Cuộc khủng hoảng đã vấp phải nhiều phản ứng từ các tổ chức:

• Đơn kiến nghị lên ICC: Công dân Ghana chính thức kiến nghị lên Tòa án Hình sự Quốc tế vào ngày 22 tháng 7 năm 2026 .
• Cảnh báo của Liên Hợp Quốc: Liên Hợp Quốc trước đó đã bày tỏ quan ngại về các cuộc tấn công leo thang .
• ECOWAS và Liên minh châu Phi (AU): Mặc dù các kết quả tìm kiếm hiện tại không ghi lại chi tiết cụ thể về việc ECOWAS ủng hộ hay AU thụ lý đơn kiến nghị, Bộ Ngoại giao Ghana và các nhóm xã hội dân sự đã tích cực theo đuổi các kênh đa phương chuẩn bị cho hội nghị thượng đỉnh AU sắp tới.

Bức tranh tổng thể

Nam Phi đã trải qua các làn sóng bạo lực bài ngoại định kỳ kể từ năm 2008, nhưng làn sóng năm 2026 nổi bật ở quy mô tổ chức và mức độ nghiêm trọng . The New York Times nhận định rằng "các nhà hoạt động chống người nhập cư có vẻ phối hợp tốt hơn, và phản ứng dữ dội từ các quốc gia châu Phi khác cũng mạnh mẽ hơn" . Tính đến cuối tháng 7 năm 2026, tình hình vẫn còn bất ổn với các cuộc biểu tình hàng tuần tiếp diễn và chưa có dấu hiệu giải quyết rõ ràng.